espa pkm

Παρασκευή, 20 Νοεμβρίου 2026, 8:32:48 μμ
Πέμπτη, 05 Νοεμβρίου 2026 15:31

ΜΑΝΟΣ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΣ: Ένας Μελωδικός και Ανυπότακτος Διανοούμενος

Γράφει η Θεοδώρα Θεοδωρίδου, Φιλόλογος Ξένων Γλωσσών.

         O Mάνος Χατζιδάκις (1925-1994) αναδείχτηκε ο σπουδαιότερος ‘Έλληνας μουσικοσυνθέτης όλων των εποχών.

‘Έχτισε ένα μεγαλόπνοο μουσικό σύμπαν, το οποίο ισορροπεί ανάμεσα στην ελληνικότητα και την οικουμενικότητα. Η μουσική του παραγωγή τεράστια, όχι μόνο για τα ελληνικά, αλλά και για τα δεδομένα της διεθνούς δισκογραφίας.  Η εργογραφία του περιλαμβάνει: 61 έργα για το θέατρο (ελληνικές και διεθνείς παραγωγές) – 10 έργα για το Αρχαίο Δράμα – 77 έργα για τον κινηματογράφο( ελληνικές και διεθνείς παραγωγές) –11 οργανικά έργα—36 κύκλους τραγουδιών και έργων για φωνή, που αποτελούν τον πυρήνα του έντεχνου λαϊκού και λόγιου τραγουδιού –μουσική  για 16 μπαλέτα –και 3 όπερες.

      Αλλά ο Μάνος Χατζιδάκις δεν εξαντλήθηκε στο μέγεθος της  κορυφαίας μουσικής ιδιοφυΐας. Υπήρξε  επίσης ένας ανήσυχος δημόσιος διανοούμενος, ένας  στοχαστής που αρνήθηκε πεισματικά τον ρόλο του παθητικού θεατή. Με μια σπάνια, κρυστάλλινη διαύγεια και μια διεισδυτική κοινωνική ματιά, μετέτρεπε κάθε δημόσια παρέμβασή του —είτε μέσα από τα εμβληματικά ραδιοφωνικά του σχόλια είτε στις σελίδες των εντύπων— σε πράξη πνευματικής αφύπνισης. Δε  χάιδευε αυτιά.  Αντίθετα, καυτηρίαζε αμείλικτα τον εφησυχασμό της ελληνικής κοινωνίας και έδειχνε με το δάχτυλο- χωρίς φόβο -τις βαθιές και διαχρονικές παθογένειές της.

       Όλη αυτή η δημόσια κριτική του παρέμβαση συμπεριλήφθηκε σε δύο από τα τέσσερα βιβλία, τα οποία εξέδωσε στη διάρκεια της ζωής του. Τα δύο πρώτα βιβλία : 1. Μυθολογία( 1966) και 2. Μυθολογία Δεύτερη(1982) είναι ποιητικές αποτυπώσεις μουσικών του έργων, πεζά δικά του ποιήματα, στοχασμοί και σχόλιά του, που χαράσσουν και το προσωπικό ποιητικό του αποτύπωμα. Το τρίτο βιβλίο του «Τα σχόλια του Τρίτου»(1980) είναι   συγκεντρωμένα κείμενα,  διαχρονική συλλογή των

 «διορατικών, αιρετικών-ποικίλης θεματολογίας- σχολίων» του Μάνου Χατζιδάκι από τις εμβληματικές ραδιοφωνικές του εκπομπές στο Τρίτο Πρόγραμμα της Ελληνικής Ραδιοφωνίας, την περίοδο, που διετέλεσε διευθυντής του :από τον Μάιο του 1978 μέχρι τον Απρίλιο του 1980.

         Θα σταθούμε στο τέταρτο βιβλίο του,  «Ο καθρέφτης και το μαχαίρι» (1988): μια πολύτιμη ανθολογία τριάντα έξι κειμένων —που γεννήθηκαν στον τύπο και το ραδιόφωνο, πλάι σε εξαιρετικά ενδιαφέρουσες συνεντεύξεις— η οποία, πλαισιωμένη από πλούσιο φωτογραφικό υλικό, λειτουργεί διπλά: ως ένας «καθρέφτης» που αποτυπώνει ανάγλυφα το αληθινό πρόσωπο της μεταπολιτευτικής Ελλάδας, αλλά και ως ένα «μαχαίρι»: με λόγο κοφτερό- σαν μαχαίρι- ο δημιουργός ανατέμνει χειρουργικά τη σκληρή πνευματική, κοινωνική και πολιτιστική μας πραγματικότητα, παραδίδοντας ένα διαχρονικό μάθημα πνευματικής εγρήγορσης και μια μόνιμα επίκαιρη πρόταση αναγέννησης.

     Από αυτό το έργο ξεχωρίσαμε ένα εμβληματικό απόσπασμα. Με αφορμή μια επέτειο αποκατάστασης της Δημοκρατίας, ο Μάνος Χατζιδάκις καταθέτει τις σκέψεις του  για τις θεμελιώδεις αρχές που πρέπει να διέπουν το πολίτευμα, ώστε η λέξη «Δημοκρατία» να μη χάσει το βαθύ της νόημα —όπως συνέβη με τόσες άλλες έννοιες στη σύγχρονη ελληνική γλώσσα. Ο ανυπότακτος δημιουργός σημειώνει χαρακτηριστικά:

«1. Το κράτος να εγκαταλείψει την αυταρχικότητά του, για να γίνει πολιτεία, άξια και κατάλληλη για την διεκπεραίωση των προβλημάτων του κάθε πολίτη. Να αποκτήσει ανθρώπινη υπόσταση και να περιορίσει την εξουσία στα όρια τα  ανεκτά  και τα απολύτως ελεγχόμενα.

     2.   Ο πολίτης να αποκτήσει συνείδηση των δικαιωμάτων του. Για  τις υποχρεώσεις του, συνεχώς του παρέχονται υπενθυμίσεις μετά φορτικότητας. Αλλά και οι υποχρεώσεις του να βασίζονται στο σεβασμό των συνανθρώπων και συμπολιτών του κι όχι σε μια αδιάκοπη προσφορά υπηρεσιών και παροχών προς μια ανεξέλεγκτη κατ’  ουσίαν  ομάδα ηγετών -συνηθίσαμε να την αποκαλούμε «κυβέρνηση» - έστω και με δημοκρατικές διαδικασίες εκλεγμένη.

     3.    Ο πολίτης να επιβάλλει στις  διεκπεραιωτικές αρχές τον απόλυτο σεβασμό της προσωπικότητάς του  κι όχι να  είναι έρμαιο βασανισμών και κακοποιήσεων, εις το όνομα του έθνους και των προβλημάτων αυτού. Να το βράσουμε το έθνος που μας καθιστά  μέσω των μισητών οργάνων του ανυπόληπτα ζωύφια, καλύπτοντας έτσι την ανικανότητά του να ανταποκριθεί με περίσκεψη και χωρίς συμπλέγματα στις υποχρεώσεις του.

      4.    Να θεωρηθεί ιερή η έννοια και η παρουσία της νεότητας από όλους, κι  όχι να ευνουχίζεται με κάθε μέσον ανενδοίαστα για την εύκολη υποταγή της στο κράτος ή τα κόμματα. Η εκπαίδευσή της να βασίζεται στην Παιδεία κι όχι στην πληροφόρηση ή στη δήθεν στρατιωτική εκπαίδευση από αγροίκους και συμπλεγματικούς εκπαιδευτές. Να σταματήσει η αστυνομική κηδεμονία και η δήθεν προστασία των πολιτών από «αντικοινωνικά» στοιχεία. Ο αληθινός νέος σήμερα αποκαλείται   αναρχικός» με την ίδια ασυνειδησία που κάποτε αποκαλείτο «αριστερός».

      5.   Οι ιδεολογίες και τα κόμματα απέδειξαν πως δεν είναι πλέον ειλικρινείς φορείς Δημοκρατίας, τουλάχιστον στις περισσότερες περιπτώσεις. Γι’ αυτό να εγκαταλείψουν την επιμονή τους να υποτάσσουν τον πολίτη με κάθε μέσον στις επιδιώξεις τους και τις προοπτικές τους….

….    Τέλος, όλα αυτά κι άλλα τόσα , κατοχυρωμένα στο Σύνταγμα με σαφείς κι όχι αμφιλεγόμενες διατάξεις. Κι όλοι να ορκιστούμε πίστη στο Σύνταγμα αυτό. Και η 3η Σεπτεμβρίου , ημέρα του πρώτου μας Συντάγματος, να γίνει η πρώτη και η μεγαλύτερη εθνική μας γιορτή, με πολυήμερες διδασκαλίες, στα σχολεία, των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεών μας προς Αυτό.»

    Είτε συμφωνεί είτε διαφωνεί κανείς με τις απόψεις του Μάνου Χατζιδάκι, είναι αδύνατον να μην υποκλιθεί στην αυθεντικότητά του. Υπήρξε ένας από τους ελάχιστους βαθιά και ουσιαστικά επαναστατημένους Έλληνες.  Ένας άνθρωπος που δεν φοβήθηκε ποτέ να πάρει θέση —σωστή ή λαθεμένη, ο χρόνος κρίνει— απέναντι στα πιο ακανθώδη και σκοτεινά γεγονότα που πλήγωσαν τον τόπο μας. Κι αυτό το έκανε με μια παρρησία που ξένιζε, την ίδια ώρα που άλλες «προσωπικότητες» του πνεύματος προτιμούσαν να τηρούν την ασφαλή «σιγήν ιχθύος».