Ο ξεχωριστός αυτός άνθρωπος το 1821 έσωσε «με το κεφάλι του» τον πολυπληθή Ελληνισμό της Πόλης. Επλήρωσε με τη ζωή του, για να γλυτώσουν από τον ολοκληρωτικό αφανισμό, όχι ομοεθνείς και ομόθρησκοί του, αλλά αλλοεθνείς και αλλόθρησκοί, όπως ήσαν γι’ αυτόν οι Έλληνες.

Ο θεσμός του Σεϊχαλσλάμ στο Οθωμανικό κράτος:
Ο τίτλος «σεϊχης» ήταν εν χρήσει στους Άραβες από πολύ παλιά, πολύ πριν εμφανισθεί η θρησκεία του Ισλάμ και συνέχισε να υπάρχει και κατά τη μουσουλμανική περίοδο. Αποδιδόταν σε πρόσωπα σεβάσμια, ηλικίας 50 ετών και άνω. Σεϊχηδες αποκαλούνταν οι ηγέτες διαφόρων θρησκευτικών ταγμάτων, αρχηγοί φυλών, προεστοί χωριών, προϊστάμενοι – διευθυντές ιεροδιδασκαλείων κ.τλ., όπως το Άζχαρ στο Κάϊρο. Ο τίτλος αυτός αποδιδόταν σε διαφόρους λογίους, σε μέλη της τάξεως των Ουλεμάδων, δηλαδή των Θεολόγων του Ισλάμ και γενικώτερα σε όσους εγνώριζαν από στήθους όλο το Κοράνιο ασχέτου ηλικίας. Ο σημαντικώτερος βαθμός του τίτλου ήταν του Σεϊχ αλ – Ισλάμ.
Αυτόν τον τίτλο επήραν από τους Άραβες και οι Τούρκοι από τότε που έγιναν Μουσουλμάνοι. Από τον 11ο αιώνα επιφανείς Οθωμανοί Ουλεμάδες, που ελέγοντο και «Μυστικοί» και από τον 15ο αιώνα διάφοροι διακεκριμένοι μουφτήδες, δηλαδή ερμηνευτές του Ισλάμ του Κανονικού Δικαίου, ονομάζονταν Σεϊχ αλ – ισλάμηδες ή (τουρκιστί) Σεϊχουλισλάμ-ηδες.
Κατά την περίοδο του σουλτάνου Σουλεϊμαν του Μεγαλοπρεπούς (1521 – 1566) ο τίτλος του Σεϊχουλισλάμ εκλήφθηκε ως ισόβαθμος του μεγάλου Βεζύρη και περιορίστηκε στον μουφτή της Κωνσταντινουπόλεως. Αυτός ο αξιωματούχος, που οριζόταν από τον σουλτάνο, είχε το δικαίωμα να εκδίδει δεσμευτικούς φτετφάδες, ήτοι γνωμοδοτήσεις σε θέματα Ισλαμικού Δικαίου. Το τέλος του θεσμού αυτού ήρθε από τον Μουσταφά Κεμάλ με την ίδρυση της τούρκικης δημοκρατίας το 1924. Ας σημειωθεί ότι κατά την έκρηξη της Ελληνικής Επανάστασης του 1821 Σεϊχουλισλάμης στην Πόλη ήταν ο Χατζή Χαλίλ Εφέντης (Haci Halil Efendi 18ος αι. 1821) άνθρωπος βαθειά θρησκευόμενος, δίκαιος και ευσυνείδητος πρώην στρατιωτικός. Την εποχή αυτή Οικουμενικός Πατριάρχης ήταν ο

Γρηγόριος Ε’ (1746 -1821).
Η επανάσταση στη Μολδοβλαχία και ο Σουλτάνος:
Τον Φεβρουάριο του 1821 κάποιοι έμποροι Τούρκοι βρέθηκαν στη Μολδοβλαχία. Στην πόλη διαδόθηκε κάποια φήμη, ότι αυτούς τους έσφαξαν εκεί χριστιανοί πράγμα ανακριβές. Η φήμη αυτή προκάλεσε την οργή φανατικών Μουσουλμάνων της Πόλης και διαδήλωση στους δρόμους. Τότε Σουλτάνος ήταν ο Μαχμούτ Β’, ορμητικός στις αποφάσεις του και συνειδητός εκσυγχρονιστής.
Ήταν δυτικόφιλος και σκόπευε να μεταρρυθμίσει εξ ολοκλήρου τον κρατικό μηχανισμό. Ίδρυσε κοσμικά σχολεία, εξουδετέρωσε την πειρατεία στον Αιγαίο, εκμηδένισε τη ληστεία στην ύπαιθρο, οργάνωσε υπουργικό συμβούλιο κατά τα δυτικά πρότυπα, εξόντωσε τους Γενίτσαρους το 1826 και νόμιζε ότι οι Ρωμιοί θα του ήσαν ευγνώμονες για όσα έκανε. Ως φαίνεται δεν εγνώριζε τα φοβερά δεινά, που υπέφεραν οι ραγιάδες στις επαρχίες από τις αυθαιρεσίες και τις ωμότητες των πασάδων και των οργάνων τους. Γι’ αυτό εδοκίμασε πολύ σκληρή έκπληξη, όταν πληροφορήθηκε για τις επαναστατικές κινήσεις των Ρωμιών στη Μολδοβλαχία.
Ο Σουλτάνος αυτός αφ’ ενός μεν τρομοκρατήθηκε πάρα πολύ, αφ’ ετέρου δεν ένοιωσε πολύ απειλούμενος και βαριά προδομένος, διότι είχε πολλά και δύσκολα μέτωπα ανοιχτά τόσον εσωτερικά όσον και εξωτερικά. Θόλωσε το μυαλό του, έχασε τον ύπνο του και ξέσπασε σε σπασμωδικές κινήσεις εκδικήσεως. Για την επανάσταση του Υψηλάντη στη Μολδοβλαχία έβλεπε ως ένοχους όλους του Ρωμιούς και επάνω στην παραφορά του αποφάσισε να εκδικηθεί άμεσα με τον να ξεσπάσει ξαφνικά επάνω στον άοπλο πλήθος των Ρωμιών της Πόλης.

Ο Σεϊχουλισλάμης Χατζής Χαλίλ Εφέντης στον Σουλτάνο:
Ο Σουλτάνος Μαχμούτ Β’ εκάλεσε επειγόντως στα ανάκτορα του Σεϊχουλισλάμ Χατζή Χαλίλ Εφέντι, στις 8 Μαρτίου 1821, τον Μεγάλο Βεζύρη, τον αρχηγό των Γενιτσάρων και τον αρχιγραμματέα του Διβανίου Χαλέτ Εφέντημ για σύσκεψη, Ο Χαλέτ Εφέντης ήταν ένας αξιωματούχος πολύ σκληρός και ασκούσε επάνω στον Σουλτάνο μεγάλη επιρροή. Είχε διατελέσει μάλιστα και πρέσβυς στο Παρίσι κατά τα έτη 1803 – 1806. Αντίστοιχα η Γαλλία είχε πάντοτε πρέσβη στην Υψηλή Πύλη από το έτος 1535 κ.ε. Ο Σουλτάνος ανακοινώνει αμέσως (και οργισμένος) στους συνέδρους ότι αποφάσισε να κάμει γενική σφαγή όλων των Ελλήνων της Πόλης. Ο Μεγάλο Βεζύρης τρομαγμένος, δεν τολμά να διαφωνήσει. Ο Γενιτσάρ – αγάς υπακούει δουλικά, ο αρχιγραμματέας Χαλέτ Εφέντης συμφωνεί. Ο Χατζή Χαλίλ – Εφέντης όμως του κόβει την φόρα. Αυτός πιστεύει στην αθωότητα του Πατριάρχη Γρηγορίου Ε’ και των Ρωμιών της Πόλης. Αρνείται να υπογράψει το φετφά για την γενική σφαγή και ζητάει προθεσμία για να μελετήσει τις ενοχές των Ρωμιών. Τότε, ξεθαρρεμένος ο Μεγάλος Βεζύρης συμφωνεί μαζί του. Επήρε την προθεσμία και εβγήκε. Έξω από το παλάτι μάλωσε άγρια με τον αρχιγραμματέα του Διβουνίου Χαλέτ Εφέντη, κατηγορώντας τον, ότι αυτός, με τη σκληρότητα του και τα λάθη του, έφερε τα πράγματα στην εξέγερση.
Εν τούτοις, όμως ο σκληρός Χαλέτ δεν άλλαξε γνώμη.
Είχεν αποφασίσει αμετάκλητα για την εφαρμογή της αρχικής αποφάσεως του Σουλτάνου, για την σφαγή των Ρωμιών της Πόλης, ως συνενόχων όλης της Ελληνικής Επαναστάσεως, με την ελπίδα, μήπως μέσα στην αναπαμπούλα γλυτώσει ο ίδιος, διότι μετά από κάθε ανταρσία κάποιοι αξιωματούχοι έχαναν το κεφάλι τους.
Αυτός, λοιπόν ο άνθρωπος είχε κάθε λόγο να διαβάλει στον Σουλτάνο τον θρησκευτικό αξιωματούχο Χατζή Χαλίλ Εφέντη και να στρέψει προς αυτόν τη σουλτάνικη οργή, όπως και έγινε.
Εν τω μεταξύ ο Οικουμενικός Πατριάρχης Γρηγόριος Ε’ για να σώσει τον Ελληνισμό της Πόλης από τη σφαγή έκανε έναν τυπικό αφορισμό του Υψηλάντη της επαναστάσεως στη Μολδοβλαχία και επήγε προσωπικά και διαβεβαίωσε τον Χατζή Χαλίλ Εφέντη, ότι ούτε ο ίδιος ούτε κανείς άλλος από τους Ρωμιούς της Πόλης έχουν κάποια ανάμειξη σ' αυτήν την επανάσταση, και τον θερμοπαρακάλεσε μετά δακρύων να τους σώσει.

Ο Χατζή Χαλίλ Εφέντης δεν υπογράφει και θανατώνεται:
Ο Χατζή Χαλίλ Εφέντης αρνήθηκε να υπογράψει και διαβεβαίωσε τον Σουλτάνο, ότι κανείς Ρωμιός της Πόλης δεν είχε ποτέ ανάμιξη στην Επανάσταση του Υψηλάντη και δεν μπορούσε να υπογράψει φετφά, για τη σφαγή αθώων. Ο Σουλτάνος εξοργίσθηκε φοβερά και τον καθαίρεσε από το αξίωμά του. Τελικά τον έστειλε εξορία στη Λήμνο ή την Προύσα και κρυφά έδωσε εντολή στους φρουρούς να τον σκοτώσουν στην πορεία και να πετάξουν το σώμα του στη θάλασσα. Έτσι τον συλλάβανε και τον κακοποίησαν τόσο βάναυσα που προτού απομακρυνθεί από την Πόλη, παρέδωσε το πνεύμα του.
Ο Ελληνισμός της Πόλης και των περιχώρων γλύτωσε τότε από τον ολοκληρωτικό αφανισμό. Σε λίγες ημέρες ο Σουλτάνος έκανε άλλες σκέψεις, ωριμότερες, και δεν πραγματοποίησε την αρχική του γνώμη, γενική σφαγή των Ρωμιών και δήμευση των περιουσιών τους. Τον Χατζή Χαλίλ Εφέντη διαδέχθηκε ο περσικής καταγωγής Γιασιντιζάντε Άμνουλβαζααμπ Εφέντης (Yasine cigade Abdul vehhap Efendi) ο οποίος υπακούοντας τυφλά Σουλτάνο, εξέδωσε το σχετικό φετφά.
Ο φετφάς προέβλεπε την εκτέλεση μόνον αξιωματούχων Ρωμιών, μητροπολιτών και εξεχόντων Ελλήνων. Ο προμνημονευθείς Χαλέτ, που είχε διαβάλλει βάναυσα στο Σουλτάνο τον Σεϊχουσλισλάμη Χατζή Εφέντη, δεν γλύτωσε τελικά το κεφάλι του. Μετά από ένα χρόνο εξορίσθηκε και στραγγαλίσθηκε και ενώ ήταν πια νεκρός, αποκεφαλίσθηκε.

Επιλογικό Σημείωμα:
Από τα λίγα στοιχεία που παραθέσαμε παραπάνω, φαίνεται ξεκάθαρα ότι η θυσία του Σεϊχουλισλάμη Χατζή Χαλίλ Εφέντη δεν πήγε χαμένη. Ο υπέροχος αυτός άνθρωπος ο έντιμος και ευσυνείδητος αξιωματούχος του Οθωμανικού κράτους, έσωσε με την αυτοθυσία του τον πολυπληθή Ελληνισμό της Κωνσταντινούπολης και των περιχώρων και κατάφερε να κάνει το Σουλτάνο Μαχμούτ Β’ να σκεφθεί πιο λογικά, να συγκρατήσει την οργή του και να προβεί σε ηπιότερες αποφάσεις.
Ο Σεϊχουλισλάμης Χατζή Χαλίλ Εφέντης θυσίασε μαρτυρικά τη ζωή του όχι για ομοεθνείς και ομοθρήσκους του, αλλά για αλλογενείς, αλλόθρησκους και υποτελείς και εδώ είναι η κορύφωση του μεγαλείου της θυσίας του.
Το Ελληνικό Έθνος πρέπει να του έχει παντοτεινή ευγνωμοσύνη και να απαθανατίσει το όνομα του σε οδούς, σε σχολικά βιβλία Ιστορίας και επετειακές εκδηλώσεις για την Ελληνική Επανάσταση του 1821. Τέλος, ας σημειωθεί, ότι και ο Οικουμενικός Πατριάρχης Γρηγόριος Ε’ κατά διαταγή του Σουλτάνου, καθαιρέθηκε και απαγχονίσθηκε στην πύλη του Πατριαρχείου την 10η Απριλίου 1821.