Ήρθαν να τιμήσουν ένα δικό τους παλικάρι που ήρθε εθελοντής για να αγωνιστεί κατά των βουλγαρικών κομιτατζήδικων συμμοριών που δρούσαν κατά των Ελλήνων στις περιοχές Γευγελής, Δοϊράνης και Στρούμνιτσας.
Το κύριο έργο αυτών των συμμοριών, από τις οποίες λείπει αρχικά, ο θρησκευτικός χαρακτήρας και με τις οποίες συνδέονται στενά οι Βούλγαροι εμπορικοί αντιπρόσωποι, είναι η οργάνωση επαναστατικών επιτροπών στα χωριά και η συγκρότηση μικρών τοπικών συμμοριών παρά η απευθείας αναμέτρηση σε μάχες με τους Έλληνες ή τους Τούρκους. Η δράση των κομιτατζήδων περιλαμβάνει δραστηριότητες όπως η διενέργεια χρηματικών εράνων και η επιβολή «φορολογίας», ο προσηλυτισμός των κατοίκων στους οποίους πρέπει να υποχρεώνουν να ορκίζονται πάνω σε δυο μαχαίρια τοποθετημένα σταυρωτά, αλλά και η τιμωρία όσων ήταν αντίθετοι.
Η δράση των κομιτατζήδων σταδιακά μετατρέπεται σε μια απροκάλυπτη κτηνώδη εισβολή, μ' απάνθρωπες οδηγίες για τους συμμορίτες, που περιέχουν πλέον σχέδια εκβιασμών, απειλών και δολοφονιών. Ολόκληρο το φάσμα του ελληνικού πληθυσμού - μαθητές, δάσκαλοι, γυναικόπαιδα, εργάτες, και ιερείς- βρίσκεται στο στόχαστρο των κομιτατζήδων.
Από Ελληνικής πλευράς οι αντιδράσεις αρχικά ήταν σποραδικές (με μορφή καταδόσεων των εγκλημάτων στους Τούρκους ή τους Ευρωπαίους, κάποιων ανοργάνωτων αντεκδικήσεων) σημειώνουν όμως μια πύκνωση, φτάνοντας στο 1904 και κορυφώνονται με το με το ξεσήκωμα μεγάλων αθηναϊκών παραγόντων, καθώς και με τη συμμετοχή τώρα της κυβέρνησης και θα αποκτήσουν σύμβολο με τα ταξίδια και τη θυσία του Παύλου Μελά, που θα σημάνει την πρακτική έναρξη του Μακεδονικού Αγώνα 1904-1908.
Στον αγώνα αυτό, η Κρήτη (παρ' ότι δεν ανήκε ακόμη στο ελληνικό κράτος) έδωσε το δικό της βροντερό παρόν, προκειμένου να εμψυχωθεί και να προστατευτεί και ελληνικός πληθυσμός από τις κομιτατζήδικες συμμορίες των Βουλγάρων που στόχο είχαν τον αφελληνισμό της Μακεδονίας.
Ο Μανώλης Κατσίγαρης ύστερα από πρόσκληση του κρητικού λοχαγού Νικόστρατου Καλομενόπουλου μαζί με άλλους 31 άνδρες συναντήθηκαν στο γραφείο του διευθυντή της εφημερίδας «ΕΜΠΡΟΣ» Καλαποθάκη όπου και ορκίστηκαν.
Φθάνοντας στη Θεσσαλονίκη μετά από λίγες ημέρες το ελληνομακεδονικό Κομιτάτο τους έδωσε οδηγίες για την δράση τους. Ο Κατσίγαρης κατευθύνθηκε στη Μπογδάντσα (περιοχή Γευγελής) όπου του δόθηκε οπλισμός και μια ομάδα παλικαριών.
Σύντομα η ομάδα του αριθμούσε ογδόντα άτομα και ο στόχος της ήταν ή αναπτέρωση του ηθικού των Ελλήνων και η επάνοδος εκείνων των χριστιανών που με τη βία των κομιτατζήδων έγιναν σχισματικοί, ακολουθώντας τον Έξαρχο της Σόφιας.
Ο Μανώλης Κατσίγαρης ήταν από τους πρώτους ιδιώτες οπλαρχηγούς που ανέβηκε στη Μακεδονία και έδρασε από το 1904 μέχρι το 1908 στις περιοχές Γευγελής, Δοϊράνης, Στρούμνιτσας, Γιαννιτσών Αριδαίας, Νάουσας, Καστοριάς και Φλώρινας. Οι πολλές αναφορές για τον ηρωικό κρητικό οπλαρχηγό μιλάνε για τα λαμπρά αποτελέσματά του, τις πράξεις γενναιότητας, τις μικρές ως ελάχιστες απώλειες ως κόστος, αναδεικνύοντας μια στρατηγική φυσιογνωμία που στο άκουσμα της προκαλούσε τον τρόμο στους Βουλγάρους.
Από τις πρώτες αποστολές που του ανέθεσε το ελληνομακεδονικό κομιτάτο ήταν να προστατέψει και να συνοδεύει στις μετακινήσεις της την δασκάλα Αικατερίνη Χατζηγεωργίου που δίδασκε στην Μπογδάντσα την ελληνική γλώσσα και την ελληνική ιστορία στα παιδιά, αναπτύσσοντας παράλληλα δυναμική εθνική δράση. Αυτή της η δράση αποτελούσε πρόκληση για το Βουλγαρικό κομιτάτο και με συνεχείς απειλές προσπαθούσε να εμποδίσει το έργο και την δράση της.
Βλέποντας το Βουλγαρικό κομιτάτο πως οι απειλές αλλά και η προσπάθεια εξαγοράς της δεν είχαν κανένα αποτέλεσμα αποφάσισε τη δολοφονία της και την προέγραψε. Όταν το ελληνικό Προξενείο Θεσσαλονίκης έμαθε για την προγραφή της Χατζηγεωργίου για μεγαλύτερη ασφάλεια την μετέθεσε ως δασκάλα στο χωριό Γκρίτσιστα (Ελληνοχώρι). Ο Κατσίγαρης ύστερα από επιστολή που έλαβε από το ελληνομακεδονικό κομιτάτο συνόδευσε την Χατζηγεωργίου στο χωριό Γκρίτσιστα. Πριν καλά καλά απομακρυνθεί το σώμα του Κατσίγαρη οι κομητατζήδες επιτέθηκαν στο χωριό αλλά αποκρούστηκαν.
Μετά όμως από πέντε ημέρες, στις 11 Οκτωβρίου και έχοντας την πληροφορία από βουλγαρίζοντες του χωριού, ότι υπήρχαν ελάχιστοι για να το υπερασπιστούν, οι κομιτατζήδες με αρχηγό τον Βοεβόδα Τοντόρτσε (Λεονε) εισήλθαν νύχτα στο χωριό.
Μπροστά στον επερχόμενο κίνδυνο για τη ζωή της η Χατζηγεωργίου πήγε στο σπίτι του επιφανούς Έλληνα του χωριού Αγγέλου Σίσκου, εκεί ήταν και η γυναίκα και η κόρη του Σίσκου, ο Γρηγόρης Μηλόβας και ο συγγενής του Σίσκου και παντοπώλης του χωριού Κώστας Σιωνίδης - προπάππος του Δημάρχου Παιονίας Κώστα Σιωνίδη - Δόθηκε μεγάλη μάχη από τους αμυνόμενους μέχρι που τους τελείωσαν οι σφαίρες και τότε οι κομιτατζήδες έβαλαν φωτιά στο σπίτι και τους έκαψαν όλους.
Ο Κατσίγαρης την ημέρα της επίθεσης των κομιτατζήδων με εντολή του κομιτάτου βρισκόταν στην Καλίνδρια Κιλκίς, θεώρησε όμως τον εαυτό του υπεύθυνο για τη δολοφονία της ηρωικής δασκάλας και ορκίστηκε να πάρει εκδίκηση. Έτσι όταν έφτασε στην Γκρίτσιστα με τον οπλαρχηγό Μιχάλη Σιωνίδη, πήγαν και έκαψαν τα γειτονικά χωριά Μπραϊκιρτσα και Μπάλιντσα. Έπειτα με ορμητήριο το σπίτι του δασκάλου Γρηγόρη Παπαζαφειρίου στο χωριό Ειδομένη, κατάφερε να εντοπίσει τους Βούλγαρους δολοφόνους και σκότωσε με τα ίδια του τα χέρια τον αρχικομιτατζή Τοντόρτσε στην περιοχή του χωριού Κράσταλη (κορώνα του Κιλκίς).
Πολλές είναι οι αναφορές για τις μάχες που έδωσε και ανεκτίμητη η προσφορά του οπλαρχηγού Μ. Κατσίγαρη κατά τη διάρκεια του Μακεδονικού Αγώνα.
Γράφει στο βιβλίο του ο Κωνσταντίνος Ι. Μαζαράκης:
«… Πηγαίνω να τον εγκαταστήσω ως καπετάνιο της περιοχής και να τον παρουσιάσω ως αρχηγό του παρά Βοδενά Σώματος. Ο καπετάν Μανώλης γενναίος μέχρι αγριότητος, αλλά και θρήσκος, εφοβείτο να παρουσιαστεί προ του ιεράρχου Μητροπολίτη Καστοριάς Γερμανό Καραβαγγέλη.
- Αρχηγέ μου λέει - τι θες να με γνωρίσεις με τον παπά, θα μου δώσει τίποτες συμβουλές χριστιανικές που εγώ δεν μπορώ να ακολουθήσω.
- Έννοια σου - του λέγω και τον εισάγω - Ο Άγιος Βοδενών με γλυκύτητα Χριστού ανοίγει τας αγκάλας του εις τον εκδικητή τόσων Ελλήνων χριστιανών και λέει- καλός είσαι Μανώλη μα... δεν σφάζεις όσο πρέπει!
Ο Μανώλης τρίβει τα μάτια του γονυπετής και του φιλεί το χέρι, ενώ στρεφόμενος προς εμέ λέγει: --Δεν μου είπες πως ήταν δικός μας! Να καλός Δεσπότης!!»
Τον ηρωικό αυτόν εθελοντή μακεδονομάχο, συγχωριανό και πατριώτη τους θέλησαν να τιμήσουν με την παρουσία τους στην Ειδομένη οι προαναφερόμενοι κρητικοί σύλλογοι.
Η εκδήλωση ξεκίνησε με την επιμνημόσυνη δέηση μπροστά στη μαρμάρινη προτομή του Εμμανουήλ Κατσίγαρη και κατάθεση στεφάνων το Δήμαρχο Κώστα Σιωνίδη, τον πρόεδρο του συλλόγου Νιππιανών Αττικής Στρατή Βρουράκη και από τους εκπροσώπους των άλλων συλλόγων.
Ο Δήμαρχος στον χαιρετισμό του καλωσόρισε την αποστολή των Κρητών τονίζοντας μεταξύ άλλων το πόσο σημαντικές είναι τέτοιες πρωτοβουλίες που συμβάλλουν στη διατήρηση της ιστορικής μας μνήμης.
Από την πλευρά ο κύριος Βρουράκης ευχαρίστησε για τη θερμή υποδοχή και την ζεστασιά της φιλοξενίας τους κατοίκους και ιδιαίτερα τις γυναίκες του χωριού.
Στη θερμή πατριωτική του ομιλία ανέφερε:
«… Στο πρόσωπο του συγχωριανού μας μακεδονομάχου, θέλουμε να τιμήσουμε όλους τους μακεδονομάχους, να δώσουμε υπόσχεση φωναχτά ότι δεν ξεχνάμε και δεν πρέπει να ξεχάσουμε πως σε τούτα τα ποτισμένα με αίμα, ιδρώτα, πόνο, αγωνίες, χώματα πολέμησαν και έδωσαν τη ζωή τους ανιδιοτελώς αμέτρητοι άνθρωποι με αντρειοσύνη καρδιά, με άσβεστη φλόγα θυσίας, για να ματαιώσουν τον αφελληνισμό της Μακεδονίας και να αφυπνίσουν τον όπου γης Ελληνισμό…»
Στη συνέχεια μέλη της Ένωσης Βρακοφόρων τραγούδησαν τραγούδια αφιερωμένα στη δράση του Κατσίγαρη.
Ακολούθησε επιμνημόσυνη δέηση μπροστά στο Μνημείο της ηρωικής δασκάλας Αικ. Χατζηγεωργίου και του δάσκαλου Γ. Σιδηρόπουλου που βρίσκεται στην αυλή του σχολείου, τηρήθηκε ενός λεπτού σιγή και εψάλλει ο Εθνικός μας Ύμνος.
Τέλος, στην αίθουσα εκδηλώσεων για τους μακρινούς επισκέπτες οι γυναίκες του χωριού ετοίμασαν με πολύ αγάπη, μεράκι και φροντίδα έναν πραγματικά πλούσιο μπουφέ εξέπληξε τους πάντες.
Στον σύντομο αποχαιρετιστήριο λόγο του κύριος Βρουράκης είπε, «… θέλω να ευχαριστήσω από καρδιάς όλες τις γυναίκες και τους κατοίκους του χωριού, όλους τους φορείς και εκπροσώπους της αυτοδιοίκησης για την ζεστασιά της φιλοξενίας. Όπου και αν απευθυνθήκαμε για την προετοιμασία της εκδήλωσης μας βρήκαμε θετική ανταπόκριση και αμέριστη συμπαράσταση...»
Την επιμέλεια της εκδήλωσης εκ μέρους του Δήμου την είχε ο Γενικός Γραμματέας Ιωάννης Ντάτος.
