Όπως είδαμε στα προηγούμενα κείμενα η βία, η καταπίεση και η τακτική του εξλισλαμισμού των Ελλήνων που ασκήθηκε από τους Οθωμανούς συρρίκνωσε και αλλοίωσε σε μεγάλο βαθμό την εθνολογική σύνθεση στη Μακεδονία. Στα τέλη όμως του 15ου αιώνα ένας άλλος παράγοντας συνέβαλε σημαντικά στην μεταβολή της εθνολογικής σύνθεσης των διαφόρων περιοχών της Μακεδονίας : ήταν ο ερχομός των Εβραίων.
Οι πρώτοι Εβραίοι κατέφθασαν από Ουγγαρία και Γερμανία, οι λεγόμενοι Ασκεναζίμ. Axhkenaz-Γερμανία, η παροικία τους στη Μακεδονία οριστικοποιήθηκε οριστικά μετά το διώξιμο τους από τη Βαυαρία το 1470. Όμως οι περισσότεροι Εβραίοι ήρθαν κατά την τελευταία δεκαετία του 15ου αιώνα, και προέρχονταν κυρίως από την Ισπανία. Την ίδια εποχή σημαντική ήταν η άφιξη των Εβραίων στη Σικελία, Κάτω Ιταλία και Πορτογαλία. Οι Εβραίοι της Ισπανίας συγκριτικά με τους υπόλοιπους, είχαν καλύτερη κοινωνική μόρφωση και ήταν περισσότερο εκπλεπτυμένοι στους τρόπους τους. Η μεγάλη τους παρουσία προκάλεσε και δημιούργησε πολλές νέες εβραϊκές συναγωγές και συνέβαλε στην αφομοίωση των ολιγάριθμων Εβραίων της αρχαίας και Βυζαντινής Θεσσαλονίκης. Μια Θεσσαλονίκη της οποίας ο πληθυσμός τον 15ον αιώνα δεν ξεπερνούσε τους 7.000 κατοίκους. Με τον ερχομό των Εβραίων ο πληθυσμός της αυξήθηκε σημαντικά, αλλά και στον οικονομικό τομέα σημειώθηκε θεαματική ανάπτυξη.
Οι Έλληνες κάτοικοι συγκεντρώθηκαν σταδιακά γύρω από τις ενοριακές εκκλησίες, οπότε διαμορφώθηκαν οι χριστιανικές συνοικίες γύρω από τον Άγιο Μηνά, τον Άγιο Θεόδωρο, τον Άγιο Νικόλαο, την Υπαπαντή, τον Άγιο Αθανάσιο κ.λπ., κυρίως στο κάτω μέρος της πόλης, γύρω από την Καμάρα.
Οι Τούρκοι διέμεναν στις πιο ωραίες συνοικίες, στον Άγιο Δημήτριο, στο Επταπτύργιο, στην Αγία Σοφία κ.λπ., ενώ οι Εβραίοι συγκεντρώθηκαν κυρίως στην συνοικία του λιμανιού. Σύμφωνα με τον Τούρκο Εβλιά Τσελεμπή και άλλους ξένους περιηγητές του 17ου αιώνα στη Θεσσαλονίκη υπήρχαν 48 συνοικίες ισλαμιστών, 56 Εβραίων και 16 Ελλήνων, Αρμενίων κ.λπ.
Στο Β’ μισό του 18ου αιώνα δίπλα στο οργανωμένο εμπόριο των Εβραίων και των Φράγκων άρχισε να αναπτύσσεται σιγά σιγά και η ελληνική εμπορική τάξη, μετά δε τη συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή (1774) οι Έλληνες ναυτικοί και έμποροι με την προστασία της Ρωσίας δραστηριοποιήθηκαν και απέκτησαν οικονομική ευρωστία.
Από τα τέλη του 16ου αιώνα επιβλήθηκε η ισπανοεβραϊκή ως γλώσσα των Εβραίων της Θεσσαλονίκης. Η παρουσία του εβραϊκού στοιχείου στον μακεδονικό χώρο συνέβαλε, όπως είπαμε παραπάνω, στην εμπορική και οικονομική ανάπτυξη. Παράλληλα δημιούργησε τις βάσεις για την προώθηση του εμπορευματικού τομέα της υφαντουργίας. Η υφαντουργική εξελίχθηκε σε ζωτικό παράγοντα της οικονομικής ζωής, τόσο στη Θεσσαλονίκη αλλά και σ’ άλλες πόλεις τη Μακεδονίας.
Το Εβραϊκό στοιχείο μεταμόρφωσε κυριολεκτικά την όψη της Θεσσαλονίκης με την ύπαρξη εμπορικών οίκων με πανευρωπαϊκή εμβέλεια. Η πόλη βαθμιαία μεταβλήθηκε σε μεγάλο εμπορικό κέντρο της Ανατολικής Μεσογείου, με τη διαρκή αυξανόμενη οικονομική διείσδυση των Εβραίων σ’ ολόκληρο τον μακεδονικό χώρο.
Αξιόλογη εβραϊκή κοινότητα διαβιούσε στο Μοναστήρι, στην Καβάλα, στις Σέρρες, στη Δράμα, στην Κοζάνη και σ’ άλλες ακόμη πόλεις. Η βαθμιαία εμπορική και οικονομική ανάπτυξη αυτών των αστικών κέντρων της Μακεδονίας προκαλεί σιγά - σιγά την παλινδρομική κίνηση των πληθυσμών από τα ορεινά προς τα πεδινά, που αναζητούσε καλύτερες συνθήκες διαβίωσης.
Κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου οι Εβραίοι της Ελλάδος, και ειδικά της Θεσσαλονίκης - περίπου 50.000 - συγκεντρώθηκαν από τους Γερμανούς και εστάλησαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, απ’ όπου μετά τον πόλεμο ελάχιστοί επιζώντες επέστρεψαν, αρκετοί απ’ αυτούς εγκαταστάθηκαν στο νεοσύστατο κράτος του Ισραήλ το 1948.
Στο επόμενο κλέφτες και αρματωλοί στην Μακεδονία.
