Πέμπτη, 30 Μαΐου 2024, 6:28:04 μμ
Δευτέρα, 29 Ιανουαρίου 2024 13:33

Φίλιππος, ο θεμελιωτής

Γράφει ο Παναγιώτης Αδάμος

Συνήθως τα παιδιά σπουδαίων γονιών δεν καταφέρνουν να φτάσουν τα επιτεύγματα εκείνων και – όχι πάντα, βέβαια, αλλά τις περισσότερες φορές – ζουν υπό τη σκιά τους και υπό το «βάρος» της κληρονομιάς τους. Φυσικά, υπάρχουν και εξαιρέσεις. Μια από αυτές τις εξαιρέσεις, και μάλιστα από τις πιο αξιοσημείωτες, είναι η περίπτωση του βασιλιά Φιλίππου Β’ της Μακεδονίας και του γιου του, του Μεγάλου Αλεξάνδρου.

Ο Αλέξανδρος ξεπέρασε κατά πολύ τα επιτεύγματα του σπουδαίου πατέρα του. Όμως, ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο, η Ιστορία αδίκησε κάπως τον Φίλιππο, ο οποίος επισκιάστηκε από τη λάμψη του τρομερού παιδιού του.

Με αφορμή την πρόσφατη αναστήλωση του ανακτόρου του Φιλίππου Β’ στις Αιγές από την αρχαιολόγο Αγγελική Κοτταρίδη, θα ήταν σκόπιμο να μελετήσουμε ξανά και σε βάθος το έργο του, που, μπορούμε να πούμε, άλλαξε την όψη της Ελλάδας της εποχής και έβαλε τα θεμέλια για τη δημιουργία του μετέπειτα Ελληνιστικού Κόσμου.

Σ’ αυτό το άρθρο εκτίθενται – συνοπτικά εννοείται – τα κύρια σημεία αυτού του έργου.

  • Όταν ο Φίλιππος ανέβηκε στον θρόνο το 359 π.Χ., η Μακεδονία ήταν το πιο καθυστερημένο κράτος του ελληνικού κόσμου από άποψη οικονομική, στρατιωτική και θεσμική. Βρισκόταν μάλιστα στα πρόθυρα αποσύνθεσης λόγω εσωτερικών διαλυτικών τάσεων αλλά και εξωτερικών απειλών (επιθέσεις από Ιλλυριούς). Το 336 π.Χ., το έτος της δολοφονίας του, μέσα δηλαδή σε 23 χρόνια, ο Φίλιππος είχε καταστήσει τη Μακεδονία το ισχυρότερο κράτος του ελληνικού κόσμου οικονομικά, στρατιωτικά και δημογραφικά (μέγεθος πληθυσμού).
  • Είναι εντυπωσιακό, αλλά πολλοί – ίσως οι περισσότεροι – αγνοούν ότι ο τρομερός μακεδονικός στρατός, το περίφημο μακεδονικό ιππικό και η μακεδονική φάλαγγα με τις σάρισες, ήταν δημιουργήματα του Φιλίππου. Επειδή αυτός ο στρατός μεγαλούργησε στην εκστρατεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου, πολλοί θεωρούν τον τελευταίο ως δημιουργό του. Η αλήθεια, λοιπόν, είναι ότι ο Φίλιππος είναι αυτός που διαμόρφωσε, και μάλιστα εκ του μηδενός, αυτό το τρομερό πολεμικό εργαλείο με το οποίο ο γιος του κατέκτησε τον κόσμο!
  • Ο Φίλιππος δεν δίσταζε να αξιοποιήσει στοιχεία από άλλους λαούς και άλλους πολιτισμούς. Έτσι, πήρε από τους Θράκες την ιδέα του πρωταγωνιστικού ρόλου του ιππικού κατά τη μάχη, μόνο που αυτός τελειοποίησε και το ιππικό και τις τακτικές του. Πήρε από την Περσία (ναι, από την Περσία) την αποτελεσματική διοικητική γραφειοκρατία με στόχο τη δημιουργία ενός ισχυρού κράτους με συγκεντρωτική εξουσία. Από τη Νότια Ελλάδα πήρε δύο πράγματα: την αθηναϊκή κουλτούρα (αττική διάλεκτο στη μακεδονική αυλή, θέατρο, αθλητικούς αγώνες κτλ) και την ιδέα της φάλαγγας ως τρόπο μάχης του πεζικού. Ως προς αυτό το τελευταίο, μάλιστα, υιοθέτησε την περίφημη «λοξή φάλαγγα» που είχε επινοήσει ο Θηβαίος Επαμεινώνδας κάποιες δεκαετίες πριν. Αλλά ο Φίλιππος και κυρίως ο Αλέξανδρος οδήγησαν την τακτική της «λοξής φάλαγγας» στην τέλεια εφαρμογή της.

Όλα αυτά δείχνουν ότι ο Φίλιππος δεν είχε ενδοιασμούς να υιοθετεί ξένα στοιχεία, αλλά διέθετε την ικανότητα να τα προσαρμόζει στη μακεδονική πραγματικότητα και να τα αξιοποιεί μέχρι του σημείου να τα καταστήσει λειτουργικώς άριστα.

  • Ως προς τον οικονομικό τομέα, κατέλαβε την περιοχή του Παγγαίου και ξεκίνησε συστηματικές εξορύξεις χρυσού. Έκοψε χρυσό νόμισμα, τους περίφημους «φιλιππικούς». Το νόμισμα αυτό σύντομα έγινε το ισχυρότερο του ελληνικού κόσμου και μάλιστα εκτόπισε από την Ελλάδα τα περσικά νομίσματα, τους «δαρεικούς». Στον καιρό της παντοδυναμίας του, τόσο ο στρατός του όσο και το νόμισμά του είχαν καταστεί τα ισχυρότερα της Ευρώπης.
  • Ως γνωστόν, στη μάχη της Χαιρώνειας (338 π.Χ.) νίκησε τις ενωμένες δυνάμεις Αθηναίων, Θηβαίων και Κορινθίων και επέβαλε τη μακεδονική κυριαρχία σε όλη την Ελλάδα. Έχοντας, μάλιστα, υιοθετήσει την «πανελλήνια ιδέα» του Ισοκράτη, έβαλε τέλος στις συγκρούσεις των πόλεων-κρατών και άρχισε τις ετοιμασίες για μια πανελλήνια εκστρατεία εναντίον της Περσίας με επικεφαλής τον ίδιο. Όλα αυτά αποφασίστηκαν σε πανελλήνιο συνέδριο στην Κόρινθο το 337 π.Χ. Βέβαια η δολοφονία του δεν επέτρεψε την πραγματοποίηση αυτής της εκστρατείας υπό τη δική του ηγεσία. Την πραγματοποίησε ο Αλέξανδρος.
  • Θυμάστε τους περίφημους «Διαδόχους» του Μεγάλου Αλεξάνδρου; Πρόκειται για τους στρατηγούς που μετά τον θάνατό του μοίρασαν μεταξύ τους την τεράστια αυτοκρατορία: Πτολεμαίος στην Αίγυπτο, Σέλευκος στην Συρία, Αντίγονος στην υπόλοιπη Ασία, Λυσίμαχος στη Θράκη, Αντίπατρος στη Μακεδονία. Μιλάμε για εξαιρετικά προικισμένες προσωπικότητες με σπουδαία προσόντα. Δεν πρέπει όμως να μας διαφεύγει ότι αυτός που τους είχε εκπαιδεύσει ήταν ο Φίλιππος. Τους είχε καταστήσει ικανούς τόσο να διευθύνουν μάχες όσο και να διοικούν κράτη! Αυτοί οι άνδρες, που ξεκίνησαν από ένα ορεινό βασίλειο της Βαλκανικής, κατέληξαν να γίνουν μονάρχες ιστορικών και πανάρχαιων λαών (Αιγυπτίων, Βαβυλωνίων, Περσών). Και μάλιστα με ομολογημένη επιτυχία. Είχαν όλοι τους αποφοιτήσει από το «σχολείο» του Φιλίππου. Και μόνον αυτό το γεγονός αρκεί για να δείξει τις δικές του ικανότητες αλλά και το όραμά του. Μέσα σε χρονικό διάστημα μίας μόλις γενιάς ο Φίλιππος είχε παραλάβει έναν λαό «τσοπαναραίων» και τους είχε κάνει ικανούς όχι μόνο να κατακτήσουν απέραντες εκτάσεις, αλλά και να ιδρύσουν – και να κυβερνήσουν – νέα βασίλεια.
  • Μια λιγότερο γνωστή πτυχή της δράσης του: ο Φίλιππος είναι αυτός που άνοιξε τον δρόμο για την επικράτηση του ελληνικού πολιτισμού στη Θράκη. Κατακτώντας όλα τα εδάφη ανατολικώς του Στρυμόνα και μέχρι τις ακτές του Ευξείνου Πόντου, ίδρυσε νέες πόλεις (ενδεικτικά: Φιλιππούπολη στη σημερινή Βουλγαρία, Φίλιπποι στον σημερινό νομό Καβάλας και άλλες). Σ’ αυτές τις πόλεις εγκατέστησε ντόπιους Θράκες, Μακεδόνες και Νότιους Έλληνες. Μ’ αυτόν τον τρόπο άρχισε ο ουσιαστικός εξελληνισμός της ευρύτερης Θράκης, γεγονός με ιστορικές συνέπειες στην πορεία του ελληνικού έθνους στους επόμενους αιώνες (Βυζάντιο) αλλά και μέχρι σήμερα. Την πρακτική αυτή του Φιλίππου – ίδρυση νέων πόλεων με μεικτό πληθυσμό, ελληνικό και ξένο - συνέχισε και ο Αλέξανδρος στα εδάφη που κατέκτησε στην Ανατολή.
  • Όπως γίνεται κατανοητό, ο Φίλιππος είναι αυτός που έθεσε τα θεμέλια για τη δημιουργία του Ελληνιστικού Κόσμου που γεννήθηκε από τις κατακτήσεις του Αλεξάνδρου. Της πρώτης, θα λέγαμε, «παγκοσμιοποίησης» της Ιστορίας!
  • Ας δούμε όμως και τις σκοτεινές όψεις της δράσης του:

α) Μπορεί να «ένωσε τους Έλληνες» αλλά αυτή η ένωση είχε επιβληθεί με τη δύναμη των όπλων, με τη χρήση αδίστακτης βίας και χιλιάδες νεκρούς. Πράγμα που, με τη σειρά του, γέννησε πικρία και οργή στη Νότια Ελλάδα εναντίον του και εναντίον της Μακεδονίας.

β) Προκειμένου να επιβάλει την προσωπική του κυριαρχία και τη μακεδονική ηγεμονία στην Ελλάδα, ανέτρεψε τα δημοκρατικά πολιτεύματα των Νότιων Ελληνικών Πόλεων και έστησε ολιγαρχικές κυβερνήσεις πιστές στον ίδιο. Η δημοκρατία πεθαίνει στην Ελλάδα με τον Φίλιππο.

γ) Σχεδόν όλοι οι αρχαίοι ιστορικοί που έγραψαν για τον Φίλιππο (Έφορος, Θεόπομπος, Διόδωρος ο Σικελιώτης) τονίζουν την αδυναμία του στις γυναίκες. Είχε 7 συζύγους (οι γάμοι αυτοί έγιναν βέβαια και για λόγους πολιτικών συμμαχιών) πολλές ερωμένες και παλλακίδες. Αυτή η συμπεριφορά του ήταν επόμενο να δημιουργεί εντάσεις μεταξύ των συζύγων του, εντάσεις που φυσικά σχετίζονταν και με ζητήματα εξουσίας και διαδοχής στον θρόνο. Ένα έτος πριν τον θάνατό του ο Φίλιππος ήρθε σε ανοιχτή σύγκρουση με τον Αλέξανδρο με αφορμή αυτά τα ζητήματα. Τότε ο Αλέξανδρος με τη μητέρα του Ολυμπιάδα έφυγαν από τη Μακεδονία. Ο Φίλιππος τους έπεισε να επιστρέψουν, η ένταση όμως διατηρήθηκε.

Ήδη από την αρχαιότητα, λοιπόν, ένα από τα σενάρια για το ποιος βρισκόταν πίσω από τη δολοφονία του Φιλίππου έδειχνε ως ενόχους τον Αλέξανδρο και την Ολυμπιάδα. Άλλοι ύποπτοι είναι ο βασιλιάς της Περσίας Δαρείος Γ’, αθηναϊκοί κύκλοι ή, τέλος, κάποιος αριστοκρατικός οίκος της Μακεδονίας. Δεν θα το μάθουμε ποτέ.