Τετάρτη, 28 Σεπτεμβρίου 2022, 3:47:47 μμ
Σάββατο, 14 Μαϊος 2022 10:47

Φουρνέλα

Γράφει ο Θανάσης Βαφειάδης, τοπογράφος, συγγραφέας.

Τι είναι ο πετρορρήκτης; Να μια καλή ερώτηση για τα τηλεπαιχνίδια γνώσεων όπως ο «εκατομμυριούχος» στο οποίο εκατομμυριούχος δε γίνεσαι ακόμη κι αν απαντήσεις σε όλες τις ερωτήσεις αφού το ανώτατο έπαθλο είναι 250.000 ή το chase, το οποίο σημαίνει καταδίωξη αλλά δε λέγεται έτσι γιατί οι ελληνικές λέξεις θεωρούνται bus class ή «μπασκλασαρία» στη νεοελληνική.

Τέλος πάντων ο πετρορρήκτης είναι το φουρνέλο, δάνειο από την ιταλική γλώσσα, και σύμφωνα με τη Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια (1927) είναι «οπή διανοιγόμενη εντός βράχου και πληρουμένη εκρηκτικής ύλης προς πρόκλησιν εκρήξεως».

Αφού, λοιπόν, έβγαλα το άχτι μου για τη ξενομανία στη χρήση της ελληνικής γλώσσας – δεν είμαι αντίθετος στη χρήση ξένων λέξεων, η υπερβολή με εξοργίζει – προχωρώ στο θέμα μου που είναι η μηχανική εξόρυξη φυσικών λίθων με χρησιμοποίηση εκρηκτικών υλών. Με τη μέθοδο αυτή η παραλαβή των φυσικών λίθων από το πέτρωμα γινόταν με εκτίναξη η οποία επιτυγχανόταν με το βίαιο εκρηκτικό κύμα που παράγεται από την αποσύνθεση εκρηκτικής ύλης τοποθετημένης σε περιορισμένο χώρο. Κατά τη μέθοδο αυτή απαιτούνταν οι εξής εργασίες:

α) Διάνοιξη των οπών ή διατρημάτων, β) Γόμωση, δηλ. τοποθέτηση της εκρηκτικής ύλης (υπόνομος), γ) Επιγόμωση, δηλ. συμπλήρωση των υπονόμων με αδρανή υλικά, δ) Πυροδότηση.

Η διάνοιξη των οπών γινόταν με διατρητικούς λοστούς, τα «μακάπια» ή «ματικάπια» διαφόρων μεγεθών: ογδοντάρι, εναμισάρι, δυομισάρι και πεντάρι. Ο πρώτος εργάτης με το «ογδοντάρι» άνοιξε το διάτρημα μέχρι να φτάσει σε βάθος 60 εκ. και πήγαινε στο επόμενο. Τη θέση του έπαιρνε ο εργάτης με το «εναμισάρι», ο οποίος συνέχιζε τη διάτρηση σε μεγαλύτερο βάθος. Ο κύκλος ολοκληρωνόταν με τον τελευταίο εργάτη που έφερε το «πεντάρι». Έτσι το διάτρημα αποκτούσε μεγάλο βάθος και χωρητικότητα, ώστε να δεχτεί την ανάλογη ποσότητα εκρηκτικών. Ακολουθούσε ο γομωτής που έκανε τη γόμωση των διατρημάτων και την πυροδότηση των εκρηκτικών υλών. Σχετικά με την ειδικότητα του γομωτή ο Κανονισμός Μεταλλευτικών Εργασιών ανέφερε: «Η χρησιμοποίησις και ο χειρισμός των εκρηκτικών υλών ανατίθεται εις ειδικευμένα και προσεκτικά άτομα, άτινα είναι υπεύθυνα δια την ασφαλή αποθήκευσιν, μεταφοράν και χρησιμοποίησιν τούτων. Απαγορεύεται οιαδήποτε ανάμιξις περί την χρησιμοποίησιν εκρηκτικών υλών εις εργάτας απροσέκτους, ισχυρογνώμονας, μη εντελώς νηφαλίους και μη όντας εντεταλμένους δια την εργασίαν ταύτην. Εις ουδένα παραδίδονται εκρηκτικαί ύλαι άνευ γραπτής εντολής της Διευθύνσεως». Ο γομωτής ως ειδικός στη χρήση των εκρηκτικών υλών καθόριζε τη θέση, τον αριθμό και το μέγεθος των διατρημάτων και επέλεγε την κατάλληλη εκρηκτική ύλη και τον τρόπο πυροδότησης. Βασικό του μέλημα ήταν η λήψη μέτρων για την ασφάλεια και την προστασία της ζωής των άλλων εργαζομένων αλλά και των προσώπων που για οποιοδήποτε λόγο βρίσκονταν ή διέρχονταν από το χώρο του λατομείου. Παρά τη λήψη αυστηρών μέτρων συχνά ήταν τα ατυχήματα στα λατομεία και κάποια από αυτά θανατηφόρα, όπως περιγράφεται στο θαυμάσιο τραγούδι «Στα νταμάρια» των Αλέκου Χρυσοβέργη και Σπύρου Γιατρά:

«Το ένα μου δάχτυλο που λείπει από τα πέντε

μεσ’ στο νταμάρι απ’ το φουρνέλο έχει κοπεί

κι ο διπλανός που δεν πρόλαβε να φύγει

χίλια κομμάτια τον μαζέψαν απ’ τη γη

Κόκκινο αίμα στα νταμάρια

κι εμείς στ’ αγκίστρι σαν τα ψάρια

ζωές που παίζονται στα ζάρια

κόκκινο αίμα στα νταμάρια»

Η εκρηκτική ύλη που χρησιμοποιούνταν ήταν ο δυναμίτης και η πυροδότηση του γινόταν με πυροκροτητές (καψούλια) και βραδύκαυστο πυραγωγό σκοινί (φυτίλι). Μετά τον πόλεμο χρησιμοποιούνταν το ακαριαίο πυραγωγό σκοινί, με το οποίο επιτυγχανόταν η σύγχρονη ανάφλεξη πολλών γεμισμάτων εκρηκτικών ουσιών. Τους δυναμίτες ή «λουκούμια» όπως τους έλεγαν, τους προμηθεύονταν από τη Νομαρχία, η οποία έκανε αυστηρούς ελέγχους, ιδιαίτερα κατά την περίοδο του Εμφυλίου, φοβούμενη μήπως οι εκρηκτικές αυτές ύλες περάσουν στα χέρια των ανταρτών. Αλλά και αργότερα οι εργάτες αριστερών πολιτικών πεποιθήσεων αποκλείονταν από την ειδικότητα του γομωτή.

Αυστηρές ήταν και οι νομοθετικές διατάξεις για τη χρήση εκρηκτικών υλών. Ο νόμος «περί λατομείων» του 1914 καθόριζε την απόσταση ασφαλείας από τις κατοικημένες περιοχές: «Απαγορεύεται η εκμετάλλευσις λατομείου δι’ εκρηκτικών υλών σε μικρότερη των 20 μέτρων απόσταση από δημόσιες ή δημοτικές πλατείες και οδούς, σιδηρόδρομους, νεκροταφεία κατοικημένους ή άλλης δημόσιας χρήσης τόπους». Με τον κανονισμό μεταλλευτικών εργασιών του 1966 η απόσταση αυτή επεκτάθηκε στα 60 μ. από τις κατοικημένες περιοχές.

Μια εξαιρετική αφήγηση για τα φουρνέλα στο λατομείο του λόφου του αγίου Γεωργίου είχα την τύχη να καταγράψω από τον Κόλια Κωνσταντινίδη, τον πατέρα του αξέχαστου φίλου μου Κώστα. Παραθέτω ένα μικρό τμήμα της: «Στην αρχή βάζαμε μόνο δυο «λουκούμια». Με το φυτίλι και το καψούλι. Τα τοποθετούσαμε στον πάτο (του φουρνέλου). Όταν ανατινάζονταν γινόταν ένας κρατήρας μεγάλος. Ύστερα, πάλι με το πιστολέτο χτυπούσαμε με το πεντάρι ν’ ανοίξει, μέχρι να χωρέσει μια κάσα. Μια κάσα είχε 12 κιλά (δυναμίτη). Ύστερα φέρανε το «παγοτρίβι» που χτυπούσε πλάγια σαν κομπρεσέρ και από πάνω χτυπούσαμε κι εμείς με το 5άρι. Βάζαμε κάπου 700 κιλά δυναμίτη. Από τις εκρήξεις σπάζανε όλα τα τζάμια στη γειτονιά, στα «Κιολαλίδικα». Οι κάτοικοι έκαναν παράπονα…

Τα πιο μεγάλα κομμάτια που έπεφταν κάτω τα χτυπούσαμε ξανά με το 80αρι και βάζαμε στα περισσότερα μισό «λουκούμι». Αν η πέτρα ήταν μεγάλη βάζαμε ολόκληρο. Τα συνδέαμε όλα με το ακαριαίο, δίναμε φωτιά και όλες οι πέτρες ανατινάζονταν με μιας στον αέρα.

Τα «λουκούμια» ήθελαν άδεια. Δεν μπορούσαν όλοι να βάλουν δυναμίτη. Έπρεπε να είσαι ειδικός. Όταν έμαθαν ότι είμαι μπολσεβίκος μου απαγόρευσαν να κάνω ανατινάξεις. Εγώ, αν ήθελα να κλέψω δυναμίτια και πενήντα μάτια να με φύλαγαν μπορούσα να τα πάρω…»

Τώρα θα μου πείτε τι μου ‘ρθε κι έγραψα για ένα τέτοιο περίεργο θέμα. Ε, λίγο οι αναμνήσεις από τα μαθήματα στο Πολυτεχνείο για τη μηχανική των πετρωμάτων, λίγο οι ανατινάξεις που κάναμε στο στρατό εμείς του Μηχανικού, αλλά πιο πολύ η θύμηση του Κόλια, που ήταν ένας υπέροχος άνθρωπος ο οποίος μέχρι τα 96 του χρόνια είχε απόλυτη πνευματική διαύγεια.

Περισσότερα άρθρα και φωτογραφίες από το νομό Κιλκίς θα βρείτε στην ιστοσελίδα και στο fb του τεχνικού γραφείου k4s tation.