Η ψωροκώσταινα ήταν οντολογικά αληθινό ιστορικό πρόσωπο που έζησε κατά τα έτη της επαναστάσεως του 1821 και μετέπειτα. Υπήρξε μια ηρωϊκή και αξιέπαινη Ελληνίδα που αν και πάμπτωχη πρόσφερε πολλά στην ελληνική κοινωνία.
Το πραγματικό όνομα:
Το πραγματικό όνομα της Ψωροκώσταινας ήταν Πανωραία Χατζηκώστα, σύζυγος του μεγαλέμπορου του Αϊβαλιού Κώστα Αϊβαλιώτη. Η γυναίκα αυτή έζησε στα δύσκολα χρόνια της ελληνικής επανάστασης του 1821. Μετά την καταστροφή του Αϊβαλιού από τους Τούρκους στις 3 Ιουνίου 1821, μεγάλο μέρος του πληθυσμού της πόλης (περίπου 30.000 Έλληνες) σφαγιάσθηκε από τους Τούρκους. Όσοι γλύτωσαν κατέφυγαν στα Ψαρά, μαζί τους και η Πανωραία Χατζηκώστα – Αϊβαλιώτη. Τον σύζυγό της και τα 4 παιδιά της τα έσφαξαν οι Τούρκοι στρατιώτες μπροστά στα μάτια της. Κατά αγαθή συγκυρία η ίδια σώθηκε από κάποιον ναύτη, που την ανέβασε σ’ ένα πλοίο και μαζί με άλλους ξεμπάρκαρε στα Ψαρά, όπου της αποδόθηκε το προσωνύμιο «Ψαροκώσταινα». Από τα Ψαρά βρέθηκε για λίγο στη Λέσβο και ύστερα κατέληξε στην τότε πρωτεύουσα του νεοσύστατου ελληνικού κράτους, το Ναύπλιο. Εκεί τα αλητάκια του λιμανιού την έπαιρναν στο κατόπι και περιπαικτικά την αποκαλούσαν «Ψωροκώσταινα». Ας σημειωθεί ότι οι Τούρκοι κατέστρεψαν το Αϊβαλί για λόγους εκδικήσεως την 2α Ιουνίου 1821, επειδή οι Έλληνες πυρπόλησαν ένα τουρκικό δίκροτο την 27-5-21 στην Ερεσό.
Ειδική σημείωση για την καταστροφή του Αϊβαλιού:
Για την καταστροφή του Αϊβαλιού ο Ιωάννης Φιλήμων (1798-1874) γράφει χαρακτηριστικά: «Η πυρκαιά άμα τεθείσα, ηυξήθη κολοσσιαία, ένεκα των πολλών ελαιουργείων και ελαιοπωλείων. Οι ναοί, η σχολή, η βιβλιοθήκη και πάντα τα καταστήματα κατέπεσαν ολόκαυστα. Πατέρες, σύζυγοι, τέκνα, περιέτρεχαν από του ενός εις το άλλο μέρος τρομώδη και αμηχανουντα, όπως διεκφύγωσι την σφαγήν… Ούτω κατεστράφη η πόλις των Κυδωνίων, σφαγείσα κατά το εν τρίτο, λεηλατηθείσα κατά το όλον και αποτεφρωθείσα κατά κράτος». Οι διασωθέντες Αϊβαλιώτες κατέφυγαν στα Ψαρά και σε άλλα νησιά, καθώς και στην Πελοπόννησο.
Ποια ήταν πρώτα η ψωροκώσταινα!
Η Ψωροκώσταινα ήτοι η Πανωραία Χατζηκώστα – Αϊβαλιώτη, μορφωμένη και κοινωνική, η οποία κατάγονταν από αρχοντική και πολύ πλούσια οικογένεια των Κυδωνιών (Αϊβαλί) σοβαρή, αξιοπρεπής και μετρημένη και άριστη οικοδέσποινα, σύζυγος και μητέρα. Έχαιρε της βαθειάς εκτιμήσεως και του σεβασμού της κοινωνίας των Κυδωνιών.
Η Ψωροκώσταινα και ο Βενιαμίν ο Λέσβιος (1759-1824):
Ο Βενιαμίν ο Λέσβιος ήταν δάσκαλος στην Ακαδημία των Κυδωνιών (Αϊβαλί). Μετά τα Ψαρά ο Βενιαμίν παρέμεινε για λίγο διάστημα στη Λέσβο και επ’ εκεί έφτασε στο Ναύπλιο, όπου τον ακολούθησε και η Πανωραία Χατζηκώστα η επιλεγόμενη Ψαροκώσταινα. Ο Βενιαμίν ο Λέσβιος παρέδιδε μαθήματα επ’ αμοιβή. Η Πανωραία τέθηκε στην υπηρεσία του Βενιαμίν, τον οποίο εξυπηρετούσε με αφοσίωση και έτσι εξασφάλιζε τα προς το ζειν. Δυστυχώς όμως ο προστάτης της, ο Βενιαμίν ο Λέσβιος τον Αύγουστο του 1824 αρρώστησε από τύφο και πέθανε.
Η τύχη της Πανωραίας μετά το θάνατο του Βενιαμίν:
Μετά το θάνατο του προστάτη της Βενιαμίν του Λέσβιου, αντιμετώπισε άμεσα απερίγραπτη δυσκολία επιβίωσης. Από κει και έπειτα, την άλλοτε αρχόντισσα, την περίμενε ένας αβάσταχτος αγώνας για να κατορθώσει να ζήσει. Αναγκάσθηκε και εργάζεται όπου εύρισκε εργασία. Εργάσθηκε ως πλύστρα σε σπίτια, ακόμη και ως αχθοφόρος και όπου άλλου της παρείχαν εργασία. Τότε ήταν που όπως προαναφέραμε, τα χαμίνια της παραλίας την έπαιρναν από κοντά και την φώναζαν «Ψωροκώσταινα».
Η «Ψαροκώσταινα» υπήρξε μεγάλη φιλάνθρωπος:
Εκείνη την εποχή (έτος 1826) η Ελληνική Επανάσταση δοκιμαζόταν σκληρά από τη βάρβαρη επέλαση του Ιμβραήμ με τά πολυπληθή Αιγυπτιακά στρατεύματα, ο οποίος πέραν των άλλων καταστροφών άφηνε στο πέρασμα και εκατοντάδες ορφανά παιδιά που συγκεντρώνονταν στο Ναύπλιο. Η Πανωραία με την πονετική καρδιά, παρά τα προβλήματά της, ζήτησε και πήρε υπό την προστασία της ορφανά παιδιά. Για να τα θρέψει και εκτός από την οποιαδήποτε εργασία της, περνούσε από σπίτι σε σπίτι και ζητιάνευε για να θρέψει τα ορφανά, παραμελώντας τελείως τον εαυτό της.
Ο έρανος για το πολιορκούμενο Μεσολόγγι και η Ψωροκώσταινα:
Μια Κυριακή του 1826 στην κεντρική πλατεία του Ναυπλίου μια ερανική επιτροπή έστησε τραπέζι εράνου και οι υπεύθυνοι ζητούσαν επίμονα από τον κόσμο να προσφέρει ό,τι μπορεί, αλλά όλοι πάμπτωχι. Κανείς δεν έδινε τίποτα. Τότε η φτωχότερη όλων η ταλαίπωρη χήρα Χατζηκώσταινα, η Πανωραία πλησίασε στο ερανικό τραπέζι έβγανε το ασημένιο δαχτυλίδι της και ένα γρόσι, που είχε στην τσέπη της, και το ακούμπησε στο τραπέζι λέγοντας: «Δεν έχω τίποτε άλλο απ’ αυτό το ασημένιο δαχτυλίδι κι’ αυτό το γρόσι. Αυτά τα τιποτένια προσφέρω στο μαρτυρικό Μεσολόγγι». Μετά απ’ αυτή την απρόσμενη χειρονομία κάποιος μέσα από το πλήθος φώναξε: «Για δείτε, η πλύστρα η Ψωροκώσταινα πρώτη πρόσφερε τον οβολό της!» Αμέσως μετά το ελληνικό φιλότιμο άναψε. Άρχισαν όλοι να αποθέτουν στο ερανικό τραπέζι ό,τι είχαν: λίρες, γρόσια, και ασημικά. Αυτή ήταν η εξέλιξη της φτωχής προσφορά της πλύστρας Χατζηκώσταινας, της Ψωροκώσταινας, που απ’ εκείνη τη στιγμή απαθανατίσθηκε πλέον, «επίσημα» με το παρατσούκλι «ψωροκώσταινα», η οποία έδωσε μαθήματα τόσον πατριωτισμού όσον και φιλανθρωπίας. Γερασμένη πια συνάντησε στο δρόμο τον Καποδίστρια και του πρόσφερε ό,τι χρήματα είχε μαζέψει, και προσφέρθηκε να πλένει τα ρούχα των ορφανών του ορφανοτροφείου, που ίδρυσε ο Καποδίστριας, αλλά σε λίγους μήνες πέθανε. Τα ορφανά με λυγμούς τη συνόδευσαν μέχρι την τελευταία της κατοικία.