Στο έργο του «Γυμναστικός» (περίπου 220-230 μ.Χ.), ο Φιλόστρατος εξετάζοντας τον χορό ως σωματική κίνηση για τη διάπλαση αθλητών αναφέρεται στην πυρρίχη, τον πυρρίχιο πολεμικό χορό, συνδέοντάς τον με την αρμονική κίνηση, με την αθλητική προπόνηση και με την εύρυθμη εκτέλεση ασκήσεων.
Ο πυρρίχιος είναι ο πιο λαμπρός αρχαίος πολεμικός χορός, που χορευόταν στις μεγάλες γιορτές, στα Μικρά και τα Μεγάλα Παναθήναια αλλά και στα Διοσκούρια προς τιμήν των Διόσκουρων Κάστορα και Πολυδεύκη.
Στο έργο του Πλάτωνα «Κρατύλος» ο Σωκράτης απαντώντας στον Ερμογένη, σχετικά με το χαρακτηριστικό προσωνύμιο της Αθηνάς ως Παλλάδας, αναφέρει ότι το όνομα Παλλάς δόθηκε στη θεά, διότι αυτή ήταν που δίδαξε την ενόπλιο όρχηση, δηλαδή τον ένοπλο χορό και τη ρυθμική κίνηση, όπου ο χορευτής πάλλει (σείει) τα όπλα του, από όπου και το προσωνύμιο Παλλάδα, που είναι και χορός της φωτιάς (πυρρίχιος).
Μια άλλη εκδοχή θέλει τη θεά Αθηνά να χορεύει τον ενόπλιο χορό, σείοντας την ασπίδα και το δόρυ της, λίγες στιγμές μετά τη γέννησή της. Η ίδια θεά στην Ιωλκό πρόσφερε ως δώρο-όπλο τον πυρρίχιο στους Αργοναύτες κατά το ξεκίνημα της εκστρατείας τους.
Ο γεωγράφος Στράβων, από την Αμάσεια του Πόντου, αναφέρει ότι εφευρέτης του πυρρίχιου είναι ο Νεοπτόλεμος Πύρρος (ξανθός), γιος του Αχιλλέα και της Δηιδάμειας, που χόρεψε κάτω από τα αιματοβαμμένα τείχη της Τροίας, επηρμένος από χαρά για τον θάνατο του Ευρύπολου, γιου του Τηλέφου, που ήταν ιδιαίτερα επικίνδυνος για τους Αχαιούς.
Επίσης, ο Λουκιανός (120-180 μ.Χ.) στο έργο του «Περί Ορχήσεως, αρ. 9», σχετικά με το όνομα του πυρρίχιου χορού γράφει: «Πολλούς δε και άλλους των ηρώων ειπείν έχων τοις αυτοίς εγγεγυμνασμένους και τέχνην το πράγμα περιποιημένους, ικανόν ηγούμαι τον Νεοπτόλεμον, Αχιλλέως μεν παίδα όντα, πάνυ δε διαπρέψαντα εν τη ορχηστική και είδος το κάλλιστον αυτή προστεθηκότα, πυρρίχιον απ’ αυτού κεκλημένον». (Αν κι έχω να αναφέρω και πολλούς άλλους από τους ήρωες που ήταν γυμνασμένοι στην όρχηση και την είχαν αναγάγει σε τέχνη, θεωρώ αρκετό να αναφέρω μόνον το Νεοπτόλεμον, τον γιο του Αχιλλέα, ο οποίος διέπρεψε ως χορευτής και επινόησε νέο είδος χορού, τον ωραιότερον, που έλαβε από αυτόν το όνομά του και ονομάζεται Πυρρίχιος).
Ο Πυρρίχιος, όπως τον περιγράφει ο Ξενοφώντας (430-354 π.Χ.), χορεύεται με διαφορετικό τρόπο και ομοιάζει με τον κορυβάντειο χορό, τον οποίο χόρευαν οι ιερείς της θεάς Κυβέλης στη Φρυγία. Ο Ξενοφώντας, όταν έφθασε στα Κοτύωρα του Πόντου επιστρέ-φοντας από την Ανατολία σε αποστολή εναντίον του Αρταξέρξη, για να ψυχαγωγήσει τους στρατιώτες του, διοργάνωσε τελετές, τις οποίες παρακολούθησαν εντόπιοι Έλληνες και πρέσβεις των Παφλαγόνων. Ο χορός ήταν θεαματικός και οι χορευτές-πολεμιστές είχαν στα χέρια τους όπλα και μαχαίρια (ξίφη). «Ορώντες δε οι Παφλαγόνες δεινά εποιούντο πάσας τας ορχήσεις εν όπλοις είναι. Επί τούτοις ορών ο Μυσός, εκπεπληγμένους αυτούς… ορχηστρίδα εισάγει σκευάσας ως εδύνατο κάλλιστα και ασπίδα δους κούφην αυτή. Η δε ορχήσατο Πυρρίχης ελαφρώς. Ενταύθα κρότος ην πολύς...». (Οι Παφλαγόνες έβλεπαν με έκπληξη και τρόμο πως οι χοροί αυτοί χορεύονταν με όπλα. Τότε ο Μυσός βλέποντας αυτούς φοβισμένους, έφερε μια χορεύτρια κι αφού τη στόλισε όσο μπορούσε καλύτερα, της έδωσε μια ελαφριά ασπίδα για να χορέψει. Αυτή άρχισε να χορεύει τον Πυρρίχιο χορό με μεγάλη ευκινησία. Τότε οι θεατές Παφλαγόνες τη χειροκροτούσαν ζωηρά (Δημητρίου Αθ. Αθανασιάδη «Πυρρίχιος Χορός – Σέρα Τρομαχτός», εκδόσεις Αφοι Κυριακίδη α.ε.).
Ο Διόδωρος ο Σικελιώτης (βιβλίο V 65) αναφέρει ότι τον Πυρρίχιο τον επινόησαν οι Κουρήτες και τον χόρευαν γύρω από το Δία, όταν ήταν βρέφος, χτυπώντας με τα δόρατά τους τη γη, για να μην ακούσει το κλάμα του ο πατέρας του ο Κρόνος και τον φάει.
Ο Διόδωρος ο Σικελιώτης στο ίδιο βιβλίο γράφει: «Οι θεοί έδωσαν το χορό στους ανθρώπους ως θείο δώρο. Διακρίνει δε δύο είδη αυτού του χορού. Πρώτον την εμμέλειαν όρχησιν, που είναι ειρηνικός, και δεύτερον τον Πυρρίχιον χορόν, που είναι κύριο μέρος της λατρείας του Διονύσου καθώς και της πολεμικής προετοιμασίας. Είναι, δηλαδή, πολεμικός χορός» (Έλσα Γαλανίδου-Μπαλφούσια). Η απόδειξη της σύνδεσης των νέων ελληνικών χορών με τους αρχαίους είναι πολύ προβληματική, διότι δεν υπάρχουν στοιχεία επαρκή, ώστε να γνωρίζουμε τη δομή τους («Αρχείον του Πόντου», τεύχος 38, σελ. 649, Theodore Petrides).
Στον Πυρρίχιο χορό ή τη Σέρα ο χορευτής δείχνει την τέχνη του. Στην αρχή η κίνηση του χορού είναι αργή και λέγεται «ατσαπάτ», όπου οι χορευτές με το κεφάλι χαμηλά εκτελούν το κάθε βήμα. Χαρακτηριστικές είναι οι κινήσεις των ώμων. (Ορισμένοι θεωρούν το ατσαπάτ ξεχωριστό χορό). Η λέξη ατσαπάτ είναι η ποντιακή προφο-ρά της τουρκικής ονομασίας των Πλατάνων Akçaabat. Στο δεύτερο μέρος ο ρυθμός γίνεται πιο γρήγορος και οι χορευτές κρατούν το κεφάλι ψηλά. Ο χορός αυτός ονομάζεται «τρομαχτόν», γιατί τρέμει όλο το σώμα των χορευτών. Οι κινήσεις τους είναι συγχρονισμένες, ώστε να φαίνονται σαν μία. Είναι αέρινες, γρήγορες, δυνατές και αφήνουν τα αποτυπώματά τους στο χώμα. Ο συντονισμός και η αυστηρή σωματική πειθαρχία επιτυγχάνεται μέσα από των όπλων τις κλαγγές, των χορευτών τις ιαχές και τα τρανταχτά χτυπήματα των ποδιών στο έδαφος. Όλα όσα απαιτούν οι πολεμικοί χοροί φαίνονται ως μια κινούμενη ζωγραφιά, που μόνον ένας Φειδίας ή Πραξιτέλης θα μπορούσε να απεικονίσει.
Ορισμένοι από τους παλαιότερους μελετητές, όπως ο Δημήτριος Κουτσογιαννόπουλος, στο Αρχείον του Πόντου της Επιτροπής Ποντιακών Μελετών, τ. 28, σελ. 109, κάνει ολόκληρη ανάλυση μιας συγκεκριμένης μορφής του χορού Σέρα, χωρίς όμως να μας λέει ποιας περιοχής είναι ο χορός που μας περιγράφει, κάτι που θα μας επέτρεπε, εάν το γνωρίζαμε, να τον συγκρίνουμε με αυτές που υπάρχουν σήμερα. Κι αφού ο Κουτσογιαννόπουλος ήταν άνθρωπος της πρώτης γενιάς, θα είχαμε τουλάχιστον ορισμένα στοιχεία για τη μορφή του χορού σε μια συγκεκριμένη περιοχή. (Σημειωτέον ότι ο Δημήτριος Κουτσογιαννόπουλος υπηρέτησε στο Γυμνάσιο του Κιλκίς ως καθηγητής Ωδικής κατά τα έτη 1934-1936).
Στην Ποντιακή Εστία του 7ου έτους, τεύχος 76, Απρίλιος 1956, διαβάζουμε ότι ο Λουκιανός δεν ήταν χορογράφος, για να μας περιγράψει τους χορούς και να τους συγκρίνουμε με τους τωρινούς. Ούτε η χορογράφηση ήταν γνωστή τότε ούτε η κινηματογράφηση. Για τον ίδιο λόγο και ο αρχαίος Πυρρίχιος -που έτσι συχνά ονομάζουμε και το Σέρα χορό- δεν μας έμεινε χορογραφημένος. Ωστόσο, το έθιμο των πανηγυρικών χορών, από τον «τεταγμένον χρόνον» της εποχής του Λουκιανού, διατηρήθηκε παραδοσιακά στους Ποντίους -και γενικά στους Έλληνες- με τις ποικίλες γιορτές των αγίων, με τις αγροτικές γιορτές του θερισμού, των γάμων και των λοιπών θρησκευτικών εορτών.
Ο Κωνσταντίνος Ν. Παπαμιχαλόπουλος στο βιβλίο του «Περιήγησις εις τον Πόντον», Αθήνησιν 1903, σελ. 224, γράφει σχετικά για το Σέρα χορό: «…Θέματα δε πρόκεινται πολλά, οίον τα περί ηθών και εθίμων και ασμάτων και χορών και άλλων κοινωνικών χα-ρακτηρισμών της τε πόλεως και της πέριξ χώρας. Εκ πάντων τούτων, πλην της παραθέσεως εικόνων τινών δεικνυουσών τας ωραίας και γραφικωτάτας αμφιέσεις ανδρών τε και γυναικών, κρίνω αναγκαίον να μνημονεύσω μόνον των περιφήμων χορών της Τρα-πεζούντος. Ούτοι εισί κυριώτατα δύο: ο πρωτοτυπώτατος και ρυθμικώτατος πηδηκτός ή λαγκευτός χορευόμενος κυκλικώς υπό μεγάλου αριθμού χορευτών, κρατουμένων από των χειρών, και ο επίσης εν κύκλω χορευόμενος πολεμικός Σέρα-χορός, εις ον συνήθως λαμβάνουσι μέρος χορευταί φέροντες ολόκληρον την πανοπλίαν αυτών και ενεδεδυμένοι την επιχώριον στολήν, τας ζίπκας. Το όνομα του χορού τούτου προέρχεται εκ του παρά τα Πλάτανα ποταμού Σέρα. Παρά τούτον υπάρχουσι δύο χωρία, ων οι κάτοικοι εφημίζοντο ως οι κάλλιστοι χορευταί του όντως δυσκολωτάτου αλλά και θεαματικωτάτου τούτου χορού. Αι κατά πάσας τας διευθύνσεις κινήσεις του σώματος, η στενή προς αλλήλους των χορευτών σύσφιγξις, η βιαία προς το δάπεδον στροφή, των ποδών οι κτύποι και των όπλων οι γδούποι, αι συσπάσεις των μυών του σώματος, ο ενθουσιασμός ο καταλαμβάνων τους χορευτάς, των θεομένων αι επευφημίαι, η πανταχού εν είδει σπινθήρος μεταδιδομένη συγκίνησις, πάντα ταύτα προσδίδουσι, τοιαύτην πρωτοτυπίαν και τοσαύτην αίγλην εις το χορευτικόν σύμπλεγμα, ώστε δικαίως θα ηδύνατο τις να κατατάξη τον Σέρα-χορόν μεταξύ των διασημοτέρων χορών ολοκλήρου του κόσμου».
Ο καθηγητής Δημήτριος Αθ. Αθανασιάδης στο βιβλίο του «Πυρρίχιος Χορός» αναφέρει ότι «ο Πυρρίχιος χορός λέγεται από τους Ποντίους και Σέρα χορός. Το όνομα του Σέρα χορού προέρχεται από τον ποταμό Σέρα που είναι κοντά στα Πλάτανα, μιας πόλης που βρίσκεται 12 χλμ. δυτικά της Τραπεζούντας και της οποίας οι νέοι, καθώς και άλλων δύο χωριών κατά μήκος του ποταμού, φημίζονταν ως οι καλύτεροι χορευτές του Πυρρίχιου χορού. Όπως στην αρχαιότητα ο χορευτής ήταν οπλισμένος, έτσι και σήμερα ο χορευτής της Σέρας πρέπει να είναι ενδεδυμένος απαραίτητα με την επιτόπιο ζίπκα και όλα τα πολεμικά εξαρτύματα της στολής και των όπλων («Ποντιακή Εστία», τόμος 78-79, σελ. 3.747).
Στο βιβλίο του «Οι Χοροί του Πόντου», ο συγγραφέας και ιστορικός Χρήστος Σαμουηλίδης δίνει στον Σέρα χορό και την ονομασία «Αρδασινόν», καθώς χορευόταν στην περιοχή της Άρδασσας: «Με αυτά τα δεδομένα μπορούμε άραγε να συμπεράνουμε ότι η ποντιακή Σέρα έχει ελληνική καταγωγή; Ή μήπως είναι ένα αυτοφυές χορευτικό προϊόν των γηγενών κατοίκων του Πόντου και των χορών του; Νομίζω πως πιο λογικό είναι να παραδεχτούμε το δεύτερο, γιατί δεν έχουμε στοιχεία για το πρώτο. Άλλωστε η ονομασία του από τον τοπικό ποταμό Σέρρα των Πλατάνων της Τραπεζούντας, καθώς και η δεύτερη ονομασία του Λάζικον και η τρίτη Τονγιαλίδικον ενισχύουν αυτήν την άποψη. Η ονομασία πυρρίχιος από τους λόγιους του Πόντου είναι σίγουρα αυθαίρετη και πρόσφατη των αρχών του αιώνα, και πρέπει να σταματήσουμε να τη χρησιμοποιούμε για λόγους σοβαρότητας, γιατί δεν προέρχεται από τη λαϊκή παράδοση των Ποντίων ούτε μαρτυρείται πουθενά σε παλαιότερα και αρχαία λόγια κείμενα.
Θα θέλαμε να προσθέσουμε, ωστόσο, ότι, γενικά, πιστεύουμε πως δεν έχει τόση σημασία αν ένας χορός είναι γηγενής ή “επείσακτος”, σε μια χώρα για αν χαρακτηριστεί εθνικός. Σημασία, προπάντων, έχει από το ποιους χορεύεται, αν αυτούς που τον χορεύουν, τους εκφράζει, αν τον αγαπούνε, αν τον θεωρούν δικό τους, και αν τον διατηρούν για πολλά χρόνια». (Χρήστος Σαμουηλίδης, «Οι Ποντιακοί Χοροί»).
Υπάρχει και η άποψη του αείμνηστου διανοούμενου Ιορδάνη Παμπούκη (Βαμβακίδη, από την Οινόη του Πόντου), ο οποίος εργαζόταν στην Εθνική Βιβλιοθήκη Ακαδημίας Αθηνών, που υποστήριζε ότι η ονομασία του Πυρρίχιου χορού ως «Σέρα» προέρχεται από τη λατινική λέξη serra-ae, η οποία σημαίνει πριόνι (αλυσίδα), από το γεγονός ότι ο χορός αυτός χορευόταν στις πλατείες των χωριών και σε επίσημα πανηγύρια από Ποντίους χορευτές (40-50 και πλέον ατόμων) σχηματίζοντας κατά την άποψή του είδος αλυσίδας (Δημ. Αθ. Αθανασιάδης).
Στις μέρες μας, στην περιοχή της Τραπεζούντας χορεύεται μια παραλλαγή του Σέρα χορού, με το ελληνικό όνομα «horon» (χορόν). Δεν χωρά, όμως, καμία αμφιβολία ότι ο Σερα χορός είναι ελληνικότατος. Τέλος, στα παραπάνω, ας θυμηθούμε τους στίχους του ποιητή Οδυσσέα Ελύτη, βραβευμένου με νόμπελ λογοτεχνίας:
Στα πνευστά των δέντρων * και κρούοντας ο Πυρρίχιος,
Δόρατα και σπαθιά * να λες άκουσα Εσύ
Μυστικά - προστάγματα * και παρθενοβίωτα
Με την έκλαμψη πρασίνων * αστέρων λόγια
Και πάνω απ’ την άβυσσο * αιωρούμενη γνώρισα
ΤΟΥ ΣΠΑΘΙΟΥ ΣΟΥ ΤΗΝ ΚΟΨΗ* ΤΗΝ ΤΡΟΜΕΡΗ!
