Πρωταγωνιστές και αντιμαχόμενοι ήταν από τη μια μεριά Έλληνες, η Δεξιά, και από την άλλη μεριά επίσης Έλληνες, η Αριστερά. Η Συμφωνία έγινε μετά από ένα άγριο αλληλοφάγωμα μεταξύ των δύο παρατάξεων κατά τον μήνα Δεκέμβριο του 1944 (από 3 Δεκεμβρίου 1944 μέχρι τις 3 Ιανουαρίου του 1945). Ο μήνας αυτός έμεινε γνωστός στην ιστορία με τη λέξη ΔΕΚΕΜΒΡΙΑΝΑ.
Το θέμα καίει πολύ και είναι βαθιά πολιτικοποιημένο, γι’ αυτό σπάνια καταπιάνεται κανείς μ’ αυτό.
Ωστόσο εγώ με το σημείωμά μου αυτό θα το τολμήσω, με τη σκέψη και τον σκοπό να συντελέσω ίσως, έστω και κατ’ ελάχιστο, στη λήθη των διαφορών και αιτιών που χώρισαν, και χωρίζουν ακόμη, τις δύο παρατάξεις.
Το πρώτο πράγμα που θα θίξω είναι ότι οι Έλληνες, γενικά, σαν Μεσογειακός λαός, είναι θερμόαιμος και διακρίνεται για τις τάσεις του προς διχασμό και διχόνοιες. Αυτό το αποδεικνύουν οι ενέργειές του σε σημαντικές περιόδους της ιστορίας του.
Δε θα γράψω για πολύ παλιές περιόδους της ιστορίας μας. Θα σταθώ στα τελευταία 200 χρόνια.
Μέσα στο ζενίθ της Επανάστασης του 1821, οι πρόγονοί μας, χωρισμένοι σε δύο παρατάξεις, είχαν δύο εμφυλίους πολέμους, το 1824 και 1825, για το ποιος θα κατακτήσει την εξουσία. Οι συγκρούσεις αυτές παρά λίγο να οδηγήσουν το Έθνος στην καταστροφή. Και γίνονταν τη στιγμή ακριβώς, που ο Ιμπραήμ της Αιγύπτου έφτασε στην επαναστατημένη Ελλάδα και ο Ελληνισμός κινδύνευε να ξανασκλαβωθεί.
Άλλη περίπτωση διχαστικής περιόδου είναι το 1915, 1916 και 1917, όταν η Πατρίδα μας, περιπλεγμένη σε διαμάχες για τον ποιο συνασπισμό συμμαχιών θα ακολουθήσει, κατέληξε σε Εθνικό Διχασμό. Δημιουργήθηκαν δύο Κυβερνήσεις. Μία των Αθηνών με κεντρικό πρόσωπο τον βασιλιά Κωνσταντίνο και μία της Θεσσαλονίκης με κεντρικό πρόσωπο τον Ελευθέριο Βενιζέλο, έτοιμες να κατασπαράξουν η μία την άλλη. Επενέβησαν οι Γάλλοι, ο βασιλιάς εξορίστηκε από την Ελλάδα, ο Βενιζέλος κατέβηκε στην Αθήνα και έγινε Πρωθυπουργός της Ενωμένης πια Ελλάδας. Ωστόσο οι διαμάχες και αντεκδικήσεις συνεχίστηκαν καθ’ όλην την διάρκεια του μεσοπολέμου. Σταμάτησαν με το μεγάλο ΟΧΙ του 1940.
Οι θριαμβευτικές νίκες του Ελληνικού στρατού στην Αλβανία εναντίον της φασιστικής Ιταλίας ανέβασαν στα ύψη το όνομα της Πατρίδας μας. Και ενώ στον κόσμο όλο, και προπαντός στην Ευρώπη, η Ελλάδα μας έλαμπε σαν ένα φωτεινό αστέρι, δώσαμε μια δυνατή κλωτσιά στη γεμάτη από γάλα καρδάρα, για να ακολουθήσουν οι συγκρούσεις – τραγωδίες των ετών 1943 και 1944. Έτσι αρχίζει η τρίτη και φοβερότερη περίοδος του Εθνικού Διχασμού. Η περίοδος αυτή έχει δύο φάσεις: Την περίοδο κατά τη διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής (1943 και 1944), και την περίοδο του Εμφυλίου (1946 – 1949).
Δυστυχώς τα ίχνη των δύο τελευταίων αυτών συγκρούσεων εξακολουθούν να διχάζουν ακόμη τους Έλληνες. Ο Εθνικός Διχασμός του 1915, 1916 και 1917 σβήστηκε με το μεγάλο ΟΧΙ του 1940. Οι δύο φάσεις του τελευταίου και χειρότερου Διχασμού (κατά τη διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής και του Εμφυλίου πολέμου) μάλλον χρειάζεται πολύς χρόνος για να ξεχαστούν.
Εν ολίγοις θα αναφερθώ στις ανταρτικές δυνάμεις των δύο παρατάξεων, του ΕΛΑΣ (της Αριστεράς) και του ΕΔΕΣ (της Δεξιάς). Στο αρχικό διάστημα της Γερμανικής Κατοχής (1941 και 1942), δεν υπήρξε πρόβλημα μεταξύ τους. Έτσι είχαν τα πράγματα, ώσπου πέτυχαν το πανευρωπαϊκής εμβέλειας επίτευγμα της ανατίναξης της γέφυρας του Γοργοποτάμου (25 Νοεμβρίου 1942), που συντέλεσε τα μέγιστα στην ενίσχυση των Συμμάχων στον αγώνα τους κατά των Ναζιστών.
Δυστυχώς αμέσως μετά το κατόρθωμα του Γοργοποτάμου, μεταξύ των ανταρτών των δύο παρατάξεων, του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ (Αριστεράς και Δεξιάς), άρχισε μια ψυχρότητα, η οποία, συντοχρόνως, κατέληξε σε μια αντίθεση και, τελικά, σε σύγκρουση των δύο παρατάξεων κατά το έτος 1943. Ακολούθησαν πολλές συζητήσεις για τη διευθέτηση των αντιθέσεων. Αλλά η Αγγλική πολιτική παρενέβαινε, και με τις ραδιουργίες της, ιδίως στο ζήτημα του βασιλιά, έριχνε λάδι στη φωτιά. Οι συζητήσεις σκόπευαν στο να δεσμευτούν τα Κόμματα για το θέμα της επανόδου του βασιλιά στην Ελλάδα μετά το τέλος του πολέμου, κατόπιν δημοψηφίσματος. Οι συζητήσεις απέτυχαν, οπότε άρχισαν οι συγκρούσεις μεταξύ ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ.
Με την έναρξη των συγκρούσεων η μία πλευρά κατηγορούσε την άλλη σαν υπεύθυνη για τις συγκρούσεις και παράλληλα άρχισε ένα όργιο συκοφαντιών της μιας παράταξης εναντίον της άλλης. Ο ΕΛΑΣ κατηγορούσε τον ΕΔΕΣ ότι σκόπευε να συμμαχήσει με τους Γερμανούς για να επιτεθεί εναντίον του, και ο ΕΔΕΣ κατηγορούσε το ΕΑΜ και τον ΕΛΑΣ ότι σκόπευαν να επιβάλουν τον κομμουνισμό στην Ελλάδα.
Εντωμεταξύ οι αντάρτες και των δύο παρατάξεων είχαν σειρά επιτυχιών σ’ ολόκληρη την Ελλάδα. Καθημερινά σαμποτάζ εναντίον αποθηκών οπλισμού, καυσίμων, σιδηροδρομικών γραμμών κ.ά., δεν άφηναν σε ησυχία τους Γερμανούς. Η ανατίναξη του κτιρίου, όπου στεγαζόταν η προδοτική Οργάνωση ΕΣΠΟ, που σκόπευε να οργανώσει εθελοντικές ομάδες να σταλούν στο Ρωσικό Μέτωπο, η διάλυση της ΕΣΠΟ, το συλλαλητήριο – εξέγερση στην Αθήνα, που ματαίωσε την πολιτική επιστράτευση κ.ά. είναι λίγα από τα επιτεύγματα αντίστασης κατά της Γερμανικής Κατοχής.
Όλες αυτές οι επιτυχίες γίνονταν στον πολιτικό τομέα. Δυστυχώς στον στρατιωτικό τομέα τα πράγματα μεταξύ των ανταρτών των δύο παρατάξεων, πήγαιναν από το κακό στο χειρότερο. Τον Φεβρουάριο του 1944 στο Μυρόφυλλο Πλάκας Ηπείρου συναντήθηκαν αντιπροσωπείες των τριών ανταρτικών παρατάξεων (η τρίτη ήταν της ΕΚΚΑ με αρχηγό τον Συνταγματάρχη Ψαρρό), και προσπάθησαν να λύσουν τις διαφορές τους. Δυστυχώς και πάλι οι προσπάθειες απέτυχαν, αν και ήταν καλά οργανωμένες. Αποτέλεσμα: Άρχισαν πάλι οι συγκρούσεις.
Οι διαφωνίες και παλινωδίες μεταξύ των ανταρτών των παρατάξεων, αλλά και των Κυβερνήσεων, (της επίσημης Ελληνικής εξόριστης Κυβέρνησης του Καΐρου και της Κυβέρνησης ΠΕΕΑ του βουνού - του ΕΛΑΣ, που ιδρύθηκε στις 6 Μαρτίου 1944 στη Βύνιανη της Ευρυτανίας), συνεχίστηκαν μέχρι τις 17 Μαΐου του 1944. Την ημερομηνία αυτή ο Πρωθυπουργός Γεώργιος Παπανδρέου, συγκάλεσε Συνέδριο στο Λίβανο. Από τις 17 Μαΐου 1944, μέχρι τα τέλη Αυγούστου 1944, μετά από πολλές διαφωνίες, συμφωνίες και παλινωδίες, επιτέλους συμφώνησαν μεταξύ τους. Έξι (6) μέλη του ΕΑΜ, ΕΛΑΣ και ΚΚΕ, έφθασαν στο Κάιρο και ορκίστηκαν σαν Υπουργοί στην Κυβέρνηση Γεωργίου Παπανδρέου. Οι συμφωνίες, διαφωνίες και παλινωδίες, που ανέφερα παραπάνω, οφείλονταν στον σκληρό τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίστηκε, τόσο από την Κυβέρνηση, όσο και από τους Άγγλους, η εξέγερση που έγινε από Αριστερούς Αξιωματικούς και στρατιώτες στον Ελληνικό στρατό της Μέσης Ανατολής.
Τελικά, η Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας ήταν γεγονός. Όλοι ανάσαναν. Στις 26 Σεπτεμβρίου 1944 στην Καζέρτα της Ιταλίας υπογράφτηκε Σύμφωνο, με το οποίο όλες οι ανταρτικές δυνάμεις ανατέθηκαν στη Διοίκηση του Άγγλου Στρατηγού Σκόμπυ, με Στρατηγούς τον Σαράφη από τον ΕΛΑΣ και τον Ν. Ζέρβα από τον ΕΔΕΣ.
Ύστερα από όλα αυτά, τα πράγματα έδειχναν ότι πάμε στον ομαλότητα. Αλίμονο όμως! Κάποια αόρατη κατάρα, ίσως η κακή μοίρα, ίσως οι παραπλανητικές πληροφορίες, που διαβίβαζαν σκοτεινές δυνάμεις οδήγησαν στη σύγκρουση και στην καταστροφή, στα Δεκεμβριανά. Πολλά τα αίτια. Πολλά τα λάθη. Πολλά τα πείσματα. Και από τις δύο πλευρές. Θα παραθέσω από ένα λάθος, σημαντικότατο κατά την άποψή μου, για την κάθε πλευρά. Οι Υπουργοί της Αριστεράς ζήτησαν από την Κυβέρνηση την τελευταία στιγμή να μη γίνουν 3 χωριστές Μεραρχίες (1 του ΕΛΑΣ, 1 του ΕΔΕΣ και 1 της Ορεινής Ταξιαρχίας), αλλά 3 ανάμεικτες Μεραρχίες (υποψιάστηκαν μήπως η Μεραρχία του ΕΛΑΣ σταλεί στην Κρήτη εναντίον των Γερμανών, όπου η Γερμανική Κατοχή δεν είχε λήξει ακόμη. Μπορούσε να γίνει, αλλά δεν έγινε. Η Κυβέρνηση Γ. Παπανδρέου ζήτησε από τους Αριστερούς Υπουργούς να μην παραιτηθούν από την Κυβέρνηση και να μην πραγματοποιηθεί το συλλαλητήριο του ΕΑΜ της 3ης Δεκεμβρίου. Μπορούσε να γίνει, αλλά δεν έγινε. Υπήρξαν βέβαια και άλλες διαφορές εκτός τις παραπάνω περιγραφείσες. Πάντως σύμφωνα με αυτές τις σημαντικές διαφορετικές απόψεις άρχισαν τα Δεκεμβριανά.
Τα Δεκεμβριανά συντάραξαν την μόλις απελευθερωθείσα Πατρίδα μας. Οι απώλειες βαρύτατες και από τις δύο πλευρές. Κανείς ας μην κατηγορεί τον άλλον ότι έκανε αυτό ή εκείνο. Ας κλάψουμε όλοι μαζί κι ας διδαχθούμε από τα τραγικά αποτελέσματα. Ας μην ξεχνούμε ότι ο πόλεμος είναι ανελέητος. Ότι ο ένας κατασπαράζει τον άλλον. Κι ο πόλεμος αυτός ήταν αδελφοκτόνος. Χιλιάδες νεκροί και τραυματίες. Χιλιάδες όμηροι. Βάρβαρες πράξεις ανείπωτες και χάος τεράστιο. Δημιουργήθηκε χάσμα αγεφύρωτο ανάμεσα στις δύο παρατάξεις. Κανείς πια δε συζητούσε για ενότητα. Αυτή πέθανε. Κι όλα αυτά την ώρα που όλοι οι λαοί της Ευρώπης, μετά το τέλος του πολέμου, είχαν καταπιαστεί με το χτίσιμο των όσων γκρέμισε ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος. Η λάμψη, τέλος, της δόξας του ΟΧΙ του 1940, έχασε την ακτινοβολία της.
Η Συμφωνία της Βάρκιζας, που ανέφερα στην αρχή του σημειώματός μου, γρήγορα αδρανοποιήθηκε. Οι όροι της, όχι απλώς δεν τηρήθηκαν, αλλά καταπατήθηκαν βάναυσα και από τις δύο πλευρές. Οι δύο κυριότεροι όροι, της καταδίκης των συνεργατών με τους Γερμανούς επί Κατοχής, και την παράδοση του οπλισμού του ΕΛΑΣ στο Κράτος, ξεχάστηκαν την άλλη κι όλας ημέρα. Ακολούθησαν πολλές λανθασμένες και παράφορα εχθρικές κινήσεις και από τις δύο πλευρές, για να αρχίσει ο Εμφύλιος σπαραγμός του 1946 – 1949.
Ο Εμφύλιος πόλεμος του 1946 – 49 αποτελεί μια μελανή σελίδα της ένδοξης Ελληνικής ιστορίας, μια αδικαιολόγητη κατακόμβη αίματος και από τις δύο πλευρές, μια σφαγή Ελλήνων, μια τραγωδία, μια συμφορά. Για το χτίσιμό της δούλεψαν τρεις μάστορες: Η ΚΑΤΑΡΑ ΤΗΣ ΜΟΙΡΑΣ ΜΑΣ, ΟΙ ΞΕΝΕΣ ΔΥΝΑΜΕΙΣ και ΕΜΕΙΣ ΟΙ ΙΔΙΟΙ. Οι συνέπειες υπήρξαν φοβερές, τρομακτικές, απερίγραπτες: Χιλιάδες νεκροί και τραυματίες, υλικές ζημίες ανυπολόγιστες, εκατοντάδες χιλιάδες ξεσπιτωμένοι, δεκάδες χιλιάδες εθελοντοαναγκαστικά εκπατρισμένοι και μίσος…. μίσος…. αβυσσαλέο μεταξύ μας. Μίσος που χώρισε τον Ελληνικό λαό με χάσμα αγεφύρωτο, που δίχασε την Ελλάδα πολύ χειρότερα από ότι ο διχασμός του 1915, 1916 και 1917. Εκείνος ο διχασμός για να κλείσει, να σβήσει, να ξεχαστεί, χρειάστηκε η εθνική ομοψυχία του ΟΧΙ του 1940. Τι άραγε θα χρειαστεί για να σβήσει τις συνέπειες του Εμφυλίου του 1946 – 1949; Ας ελπίσουμε να μη χρειαστεί κάτι παρόμοιο. Ας είναι μόνον ο χρόνος που θα καταφέρει κάτι τέτοιο.
Αιτίες για τον Εμφύλιο μπορούμε να αναζητήσουμε, αλλά σίγουρα δε θα συμφωνήσουμε. Γιατί ο καθένας έχει τις δικές του απόψεις γι’ αυτόν. Πιστεύω πως φταίνε και οι δύο πλευρές. Φταίει προπαντός ο χαρακτήρας μας, που εύκολα γίνεται πιόνι στα τεχνάσματα των ξένων. Φταίει ο εγωισμός μας και η φιλαρχία μας. Φταίνε ακόμη και οι ιστορικές συγκυρίες, που έφερε ο πόλεμος και η Κατοχή. Αυτές ώθησαν μια μερίδα Ελλήνων να πιστέψει πως ήρθε η κατάλληλη ώρα να καταλάβει την εξουσία. Φταίει και η αντίπαλη μερίδα, που δεν αναγνώριζε τίποτε καλό και πατριωτικό στην αντίθετη μερίδα. Φταίει το χάσμα που δημιουργήθηκε ανάμεσα στις δύο παρατάξεις κατά τη διάρκεια της Κατοχής και τα Δεκεμβριανά.
Στα χρόνια εκείνα η Εθνική Ενότητα λαβώθηκε κατάστηθα μέχρι την απελευθέρωση από τους Γερμανούς (Οκτώβριος 1944) και δέχτηκε θανάσιμη μαχαιριά με τα Δεκεμβριανά.
Λεπτομέρειες του Εμφυλίου δε θα καταγράψω στο σημείωμά μου αυτό, γιατί τότε θα πάψει να είναι ένα σημείωμα, αλλά θα χρειαστεί να γίνει βιβλίο.
Τελειώνω το παρόν σημείωμα λέγοντας ότι θα είμαι ικανοποιημένος να έπεισα έστω και μόνον έναν αναγνώστη, να βάλει κι αυτός ένα λιθαράκι δίπλα στο δικό μου και, με άλλα λιθαράκια που θα μπουν, να κτισθεί ένας πύργος λήθης και ομόνοιας.