Αυτά έγραφε η ΑΚΡΟΠΟΛΙΣ στις 14-6-1914 για το παγωτό «Κιλκίς» αλλά ποια ήταν η σχέση του Κιλκίς με τα παγωτά αυτή την εποχή; Μάλλον δεν υπήρχε, όπως δεν υπήρχε και σχέση με τον πάγο, αφού το πρώτο παγοποιείο στην περιοχή του Κιλκίς δημιουργήθηκε από τον Αλέξανδρο Μπάλτα στην Κρηστώνη το 1922. Το παγοποιείο του Αθανασίου Δήμου που βρισκόταν στη θέση του σημερινού Δημαρχείου και αποτελούσε τμήμα του εργοστασίου ηλεκτροφωτισμού ιδρύθηκε το 1929, ενώ το παγοποιείο του Μωυσή Μωυσίδη που βρισκόταν στην οδό Λέοντος Σοφού (σημερινή Ν. Παναγιώτου) ξεκίνησε τη λειτουργία του στα τέλη της δεκαετίας του 1920.
Στη δεκαετία του 1930 παγωτά πωλούνταν στα ζαχαροπλαστεία του Κιλκίς και από πλανόδιους πωλητές, που τότε ονομάζονταν «γιατσοπώλες». Το πρώτο ζαχαροπλαστείο στο Κιλκίς άνοιξε στα μέσα της δεκαετίας του 1930 και θεωρήθηκε σημαντικό γεγονός για την πόλη. Ιδιοκτήτες του ζαχαροπλαστείου ήταν οι Κοζανίτες Κώστας Βασάδος και Νίκος Κόντος. Οι Κιλκισιώτες που μέχρι τότε αρκούνταν στα παραδοσιακά γλυκά των Νουρήδων δεν ήταν πλέον αναγκασμένοι να ταξιδεύουν στη Θεσσαλονίκη για να γευτούν τα γλυκά που παρασκευαζόταν με σοκολάτα αλλά και το παγωτό που ήταν «σπεσιαλιτέ» του καταστήματος. Ο Κώστας Λαζαρίδης, που σαν έφηβος δούλευε εκεί, μου είχε πει πως όταν οι αδελφοί Βασάδου επρόκειτο να παρασκευάσουν παγωτό κλειδώνονταν στο εργαστήριο, μακριά από την κοινή θέα, ώστε να μη διαρρεύσει το μυστικό της παρασκευής του.
Αλλά ποιος ήταν ο παραδοσιακός τρόπος παρασκευής του παγωτού; Μέσα σε ένα μεγάλο ξύλινο βαρέλι ο παγωτατζής τοποθετούσε ένα άλλο στρογγυλό δοχείο από γαλβανισμένη λαμαρίνα, το μαστέλο, που είχε χωρητικότητα 10 οκάδων. Η διάμετρος του μαστέλου ήταν κατά 10 εκατοστά μικρότερη από αυτήν του βαρελιού και έτσι ανάμεσα τους σχηματιζόταν ένας κενός χώρος στον οποίο τοποθετούνταν ο πάγος. Μέσα στο μαστέλο ο παγωτατζής έριχνε τα απαραίτητα υλικά: βρασμένο πρόβειο γάλα, νερό, αυγά, ζάχαρη, βανίλια και διάφορες αρωματικές ουσίες. Αν ήθελε να αποκτήσει το παγωτό περισσότερο κίτρινο χρώμα, αφαιρούσε από τα αυγά το ασπράδι και έριχνε μόνο τους κρόκους. Στο καπάκι του μαστέλου υπήρχε ένα χερούλι που το περιέστρεφε για 5-6 λεπτά ώστε να πήξει το μίγμα. Στη συνέχεια έβγαζε το καπάκι και με ένα αιχμηρό εργαλείο έξυνε την εσωτερική επιφάνεια του μαστέλου για ξεκολλήσει τα υπολείμματα του μίγματος. Ανακάτευε ξανά το μίγμα και επαναλάμβανε την προηγούμενη διαδικασία για δέκα τουλάχιστον φορές. Μετά άδειαζε το νερό που δημιουργούνταν από τον πάγο που είχε λειώσει και τοποθετούσε καινούργια κομμάτια πάγου. Πάνω σε κάθε στρώση πάγου έριχνε χοντρό αλάτι και στο τελευταίο στρώμα τοποθετούσε μια λινάτσα, ώστε ο πάγος να μπορεί να διατηρηθεί μέχρι το βράδυ.
Πιο γνώριμοι ήταν οι πλανόδιοι παγωτατζήδες, που ήταν ευδιάκριτοι από την άσπρη ποδιά και το άσπρο καπέλο που φορούσαν σε ένδειξη καθαριότητας. Μόλις εμφανιζόταν με το καλυμμένο με τέντα καροτσάκι τους και ακουγόταν η φωνή τους «εδώ το κρύο μπούζι παγωτό» πλήθος παιδιών με τις δεκάρες στο χέρι τους περικύκλωναν και άρχισαν να παραγγέλνουν κρέμα ή βύσσινο. Ο πιο γνωστός ήταν ο μπαρμπα Γιάννης ο Στενημαχίτης που ο Λύσανδρος Φάσσος τον έχει σκιτσάρει να διαλαλεί το παγωτό του μέσα στη λαύρα του καλοκαιριού σέρνοντας το διακοσμημένο καροτσάκι του που έφερε την επιγραφή ΤΙΠ-ΤΟΠ.
Υπήρχαν και οι περιστασιακοί παγωτατζήδες όπως ο μυθιστορηματικός Παπύρος (στην πραγματικότητα ο σύζυγος της «Πετσάβας»), που είναι ο βασικός ήρωας στο μυθιστόρημα του Λάζαρου Παυλίδη «Ο χρυσός νοικοκύρης». Ο Παπύρος ξεσηκώνει τις γειτονιές του Κιλκίς διαφημίζοντας το παγωτό του: «Νόστιμο, γλυκό, παγωμένο! Κασέρι μυρωδάτο. Παγωτά Παπύρο. Ανώτερα των Βαλκανίων θα γίνουν. Λίγη υπομονή. Με γάλα αγνό. Όχι με Αμερικάνικη σκόνη. Γάλα Ελληνικό. Ανόθευτο. Άϊ, άϊ το παγωτό της Κυριακής παιδιά μου και νεκρούς θ’ αναστήσει». Κι όσο οι τσέπες του κουδουνίζουν με κέρματα αυτός παίρνει δύναμη και συνεχίζει το διαλάλημα με κέφι: «Κρύσταλλο, Δροσερό! Ένα φράγκο το ποτήρι. Όποιος φάει φέρνει φτερά και πετάει. Πήρε κι η Μαρίκα που δεν έχει προίκα. Πήρε κι η Ελένη που δεν έχει χτένι».
Το 1934 ιδρύθηκε η εταιρεία ΕΒΓΑ που εισήγαγε στην Ελλάδα τη βιομηχανική παραγωγή παγωτού. Δυο χρόνια αργότερα η εταιρεία αυτή απέκτησε και την ευρεσιτεχνία για το παγωτό ξυλάκι, που άρχισε να εκτοπίζει το παγωτό σε χωνάκι ή κύπελλο. Στα χρόνια που ακολούθησαν μετά τον πόλεμο οι παραδοσιακοί παγωτατζήδες καθώς ήρθαν αντιμέτωποι με τις μεγάλες εταιρίες τυποποιημένων παγωτών είδαν την πελατεία τους να μειώνεται σταδιακά και τελικά εξαφανίσθηκαν. Η εξαφάνιση τους ήταν νομοτελειακή. Αυτό που δεν είναι νομοτελειακό είναι η εξαφάνιση της συλλογικής μνήμης. Κι αυτήν οφείλουμε να την διατηρήσουμε ολοκάθαρη σαν την ποδιά των παγωτατζήδων.