καθώς για 20 ολόκληρα χρόνια της ζωής του (1887-1907) την περίοδο των χριστουγεννιάτικων εορτών -σχεδόν με απόλυτη ετήσια τακτικότητα- δημοσίευε διηγήματα με χριστουγεννιάτικο κλίμα και αναφορές, σε μεγάλες αθηναϊκές εφημερίδες και περιοδικά.
Με κριτήριο η υπόθεση των διηγημάτων του αυτών να διαδραματίζεται σε ορισμένες ημερομηνίες κατά τη διάρκεια των χριστουγεννιάτικων εορτών- χωρίς να είναι απαραίτητα εορταστική, πολλές φορές μάλιστα το αντίθετο: είναι αρνητικά φορτισμένη, με δραματική ένταση -οι περισσότεροι κριτικοί λογοτεχνίας τα αριθμούν σε 27: 17 διηγήματα Χριστουγέννων, 4 Πρωτοχρονιάς, 2 Φώτων και 4 γενικά μέσα στην περίοδο των εορτών, από τα οποία τα 24 λαμβάνουν χώρα στη γενέτειρα του Παπαδιαμάντη -στο νησί του τη Σκιάθο - και μόλις τρία στην Αθήνα, στην οποία έζησε τον περισσότερο χρόνο της ζωής του.
Το πρώτο χριστουγεννιάτικο διήγημα του Παπαδιαμάντη, δημοσιευμένο στις 26 Δεκεμβρίου 1887 στην εφημερίδα «Εφημερίς» είναι το «Χριστόψωμο», στο οποίο «η άστοργος πενθερά γραία Καντάκαινα» φτιάχνει ένα δηλητηριασμένο χριστόψωμο για να το φάει η στείρα και άτεκνος νύφη της, «μία αγαθωτάτη ψυχή» : η Διαλεχτή και αντ΄αυτής το τρώει ο γιos της καπετάν-Καντάκης και πεθαίνει. Με το διήγημα αυτό ο Παπαδιαμάντης παρουσιάζει ηθογραφικά στοιχεία της νησιώτικης ζωής στη Σκιάθο και υπογραμμίζει το γεγονός ότι και στη διάρκεια των Χριστουγέννων, αυτής της μεγάλης γιορτής Αγάπης, σύμβολά τους ιερά και παραδοσιακά -όπως το Χριστόψωμο-μπορούν να γίνουν το μέσο για την εκδήλωση της σκοτεινής πλευράς της ανθρώπινης φύσης.
Βέβαια η τόσο σκοτεινή κατάληξη αυτού του διηγήματος δε θυμίζει σε τίποτε την τόσο χαρούμενη και ευτυχισμένη κατάληξη του κλασικού διηγήματος «η Σταχομαζώχτρα», που πρωτοδημοσιεύτηκε στην εφημερίδα « Εφημερίς» το 1889, στο οποίο αναπάντεχα δίνει σημεία ζωής ο ξενιτεμένος γιος της γραίας Αχτίτσας-η οποία στα όρια της απόλυτης ένδειας, μάζευε τα εναπομείναντα από τον θερισμό στάχυα για να αναθρέψει τα ορφανά εγγόνια της - και έτσι «η πτωχή γραία-με τα αποσταλέντα από τον ξενιτεμένο γιο της χρήματα- εφόρει την ημέρα των Χριστουγέννων καινουργή άδολην μανδήλαν, τα δε δύο ορφανά εγγόνια της καθαρά υποκαμισάκια για τα ισχνά μέλη τους και θερμήν υπόδεσιν δια τους παγωμένους πόδας των».
Το τελευταίο διήγημα της δημοσιευμένης αυτής σειράς του Παπαδιαμάντη- της αποκλειστικά με χριστουγεννιάτικες αναφορές - είναι «τα Πτερόεντα Δώρα», παρουσιασμένο το 1907 στην εφημερίδα «η Αλήθεια», ένα είδος ποιητικότατης παραβολής, στο οποίο ένας Θείος Άγγελος φέρνει δώρα από το Άνω Βασίλειο «για να φιλεύση τους κατοίκους της πρωτευούσης», αλλά καταπογοητευμένος από τον ανέντιμο τρόπο ζωής τους και την πνευματική και ηθική τους ένδεια επανέρχεται άπραγος «εις τας ουρανίους αψίδας». Εδώ καταγγέλλονται δριμύτατα το ψεύδος, η υποκρισία και το ανωφελές της ζωής όχι μόνον πλουσίων αλλά και πτωχών ανθρώπων της πρωτευούσης, -το χείριστο- όμως : και πολλών εκπροσώπων της Εκκλησίας.
Μέσα σ’ αυτά τα χριστουγεννιάτικα διηγήματα του Παπαδιαμάντη : οι αναπάντεχες περιπέτειες, τα πάθια και οι καημοί των ταπεινών, των πτωχών, των άπραγων, των ηττημένων κυρίως ανθρώπων είναι σε πρώτο πλάνο, ενώ το εορταστικό κλίμα είναι σε δεύτερο πλάνο, -ποσοτικά πολύ περιορισμένο ή λιτά ζωγραφισμένο- αλλά με την απίστευτη συγγραφική του δεξιοτεχνία, την εντυπωσιακά βαθιά και πλούσια γλωσσική του ελληνομάθεια -γράφει σε μια ιδιότυπη αρχαΐζουσα καθαρεύουσα και στη δημοτική ντοπιολαλιά της Σκιάθου- πετυχαίνει ο Παπαδιαμάντης να ξεπηδάει μέσα από αυτά του τα αφηγήματα μία Ελλάδα με πίστη σε βαθύτερες, πανανθρώπινες αξίες, μία Ελλάδα με τα πολύτιμα ήθη και έθιμά της, μία Ελλάδα στην οποία υπάρχουν και το κάθε είδους κακό, οι έχθρες, η διχόνοια, η ανέχεια, οι ασθένειες, ο θάνατος, αλλά προσπαθούν να τα υπερκεράσουν η αγάπη στον συνάνθρωπο, η ανθρωπιά -χωρίς να το καταφέρνουν βέβαια πάντα- μία Ελλάδα, στην οποία την περίοδο των Χριστουγέννων-όπου αυτή περιγράφεται εορταστικά -γεμίζει το σύμπαν με κατανυκτική μαγεία και ήχους ξεχωριστούς, δυνατούς καθώς: «κλαγγάζουσι οι κώδωνες της εκκλησιάς θορυβωδώς και τα άσματα παίδων της γειτονιάς -ως λάλημα χειμερινών στρουθίων-ψάλλουν τα Χριστούγεννα».
Αυτή η εορταστική χριστουγεννιάτικη ατμόσφαιρα, αυτός ο σπινθηρισμός και η μυσταγωγία της χριστουγεννιάτικης Θείας Λειτουργίας, αυτό το Πνεύμα κατάνυξης και αδελφοσύνης των Χριστουγέννων-κύριος και βαθύτερος τελικά στόχος όλων αυτών των διηγημάτων- κυριαρχούν απόλυτα και μοναδικά στο πλέον αυθεντικά χριστουγεννιάτικο διήγημά του «Στο Χριστό στο Κάστρο», που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Εστία» το 1892: ο παπα-Φραγκούλης ο Σακελλάριος με δεκαέξι προσκυνητές-άντρες, γυναίκες, παιδιά-με φοβερή τρικυμία, μέσα σε μια μεγάλη βάρκα κατορθώνει, ξημερώματα της μεγάλης γιορτής του Χριστού, να φθάσει σε μια εγκαταλειμμένη μικρή καστροπολιτεία και να λειτουργήσει μέσα σε κλίμα επιβλητικής κατάνυξης στην εκκλησία της Γέννησης του Χριστού, που σωζόταν ακόμη εκεί και με τις ευλογίες του να ετοιμαστεί γιορτινό τραπέζι «με σπάνια μεγαλοπρέπεια» που μοιράζονται αδελφωμένα όλοι οι παρευρισκόμενοι. Απόλυτη χριστουγεννιάτικη μυσταγωγία και αληθινό χριστουγεννιάτικο πνεύμα συναδέλφωσης των ανθρώπων!
Και σε ένα πρωτοχρονιάτικο διήγημά του, που πρωτοδημοσιεύτηκε την ημέρα των Χριστουγέννων του 1904 στην εφημερίδα « Μεταρρύθμισις» : στη « Ντελησυφέρω», -«το παρεγκώμι» (παρατσούκλι) της θεια-Μαριώς της Χρήσταινας, επειδή ήταν «ντελήδισσα» (ορμητική, άγρια)- περιγράφεται λεπτομερειακά όλη η Χριστουγεννιάτικη Θεία Λειτουργία -επεισοδιακή βέβαια- ανταμώνουν όμως μετά όλοι οι εκκλησιαζόμενοι κατανυκτικά και αδελφωμένα σε γιορτινό τραπέζι που ετοιμάζουν και μοιράζονται το φαγητό και το πιοτό τους.
Έμπλεος ο Παπαδιαμάντης -και συγγραφικά και στον προσωπικό του βίο- ( γιος ιερέα : του Σκιαθίτη ιερέα Αδαμάντιου-Εμμανουήλ) από την εύοσμη Ορθόδοξη Πίστη και βαθιά ικανοποιημένος από τους υψηλούς στόχους, που νιώθει ότι υπηρετούν αυτά τα χριστουγεννιάτικα συγγραφικά του δημιουργήματα καταθέτει στον πρόλογο του διηγήματός του «Λαμπριάτικος ψάλτης» -δημοσιευμένο το 1893 στην εφημερίδα «Ημερολόγιον Σκόκου»-την απόφασή του να τα καταγράφει με ζέση και να τα υπηρετεί εφ΄όρου ζωής : « ενόσω ζω και αναπνέω και σωφρονώ, δεν θα παύσω πάντοτε -γράφει-ιδίως δε κατά τας πανεκλάμπρους ταύτας ημέρας, να υμνώ μετά λατρείας τον Χριστόν μου, να περιγράφω μετ΄έρωτος την φύσιν και να ζωγραφώ μετά στοργής τα γνήσια Ελληνικά έθη. Εάν επιλάθωμαί σου Ιερουσαλήμ, επιλησθείη η δεξιά μου, κολληθείη η γλώσσα μου τω λάρυγγί μου, εάν ου μη σου μνησθώ».
Και είναι πανευτυχές για τα Ελληνικά Γράμματα το γεγονός ότι μέχρι το τέλος της ζωής του τίμησε αυτή τη βαρύτιμη ομολογία συγγραφικής του Πίστεως και συνέχισε να τα παρουσιάζει!
Όποιος απολαμβάνει το λογοτεχνικό ουσιαστικό ταξίδι : γλωσσικό και νοηματικό και επιθυμεί να ζήσει νοσταλγικές στιγμές του μακρινού ελληνικότατου παρελθόντος, τότε που οι ψυχές των ανθρώπων ήταν πιο αθώες και πιο ανοιχτές να αναγνωρίσουν και να δεχτούν το καλό και την αγάπη, ας αναζητήσει -αν δεν το έχει κάνει- τα χριστουγεννιάτικα διηγήματα του κύριου θεμελιωτή των Ελληνικών Γραμμάτων και μεγαλόπνοου υπηρέτη τους: του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη! Υπάρχουν και εκδόσεις με απόδοση των διηγημάτων αυτών σε απλούστερη γλώσσα, καθώς και υπέροχα διασκευασμένες εκδόσεις και μοναδικά ηχητικά βιβλία με ηχογραφημένες αφηγήσεις για μικρά παιδιά και νέους, για να γνωρίσουν πιο αποτελεσματικά για την ηλικία τους τον πολυτιμότατο Παπαδιαμαντικό θησαυρό !
