Καταλύτης έχει γίνει η συχνά παράλογη συζήτηση για το «Brexit» στο Ηνωμένο Βασίλειο. Τα επιχειρήματα της εκστρατείας για το «Εξω» είναι συχνά ανακριβή, όταν δεν είναι ψέματα, αλλά η εξαγριωμένη συζήτηση στη Βρετανία για το αν θα παραμείνει η χώρα στην Ευρώπη έχει απογυμνώσει τις βαθιές αδυναμίες της ΕΕ - και έχει αναγκάσει τους ευρωπαίους ηγέτες να σταματήσουν να τις αγνοούν.


Η άνοδος των λαϊκιστικών κομμάτων στην Ευρώπη ασκεί παρόμοιες πιέσεις σε όλη την ήπειρο. Και όμως, αυτά έχουν ελάχιστη πολιτική αξιοπιστία. Αντίθετα, στους Brexiteers του Ηνωμένου Βασιλείου περιλαμβάνονται υπουργοί της κυβέρνησης που παρουσιάζουν τις δήθεν αντιδημοκρατικές διαδικασίες λήψης αποφάσεων της ΕΕ μεταξύ των βασικών ελλείψεών της.

Στην πραγματικότητα οι κύριες αποτυχίες της ΕΕ δεν έχουν καμία σχέση με τη δημοκρατία. Το χάος της προσφυγικής και μεταναστευτικής κρίσης, η ανεπαρκής απάντηση της Ευρώπης στην αραβική άνοιξη του 2011, η κρίση της Ουκρανίας τρία χρόνια αργότερα και η επιθετικότητα της Ρωσίας δεν οφείλονται στον τρόπο με τον οποίο παίρνει τις αποφάσεις η ΕΕ. Υπογραμμίζουν όμως την αδυναμία της να αντιδρά γρήγορα και αποφασιστικά. Ακόμη χειρότερα, επισημαίνουν την αποτυχία της να αποτρέπει προβλήματα με συμφωνίες για σαφείς στρατηγικές σε ζητήματα οικονομίας και ασφάλειας.


Για να μειωθεί η αντιπάθεια των ψηφοφόρων προς την ΕΕ θα χρειαστεί ουσιαστική αλλαγή, και αυτή η άβολη αλήθεια αρχίζει να γίνεται αντιληπτή στους κυρίαρχους πολιτικούς της Ευρώπης.


Τι είδους δημοκρατική μεταρρύθμιση θα μπορούσε λοιπόν να γίνει; Η τελευταία φορά που τέθηκε αυτό το ερώτημα ήταν το 2005, όταν Γάλλοι και Ολλανδοί τορπίλισαν στα δημοψηφίσματα την προτεινόμενη Συνταγματική Συνθήκη της ΕΕ. Η ΕΕ ήταν στο απόγειό της εκείνη τη χρονική στιγμή χάρη στο νέο ευρώ και στη φιλόδοξη προς ανατολάς διεύρυνση του 2004. Ετσι οι πιθανότητες εξασφάλισης αλλαγής σήμερα, όταν η ΕΕ βρίσκεται στο ναδίρ της δημοτικότητάς της, φαίνεται εκ πρώτης όψεως ακόμη πιο απίθανη.


Στην πραγματικότητα, το αντίθετο θα μπορούσε να είναι αλήθεια. Οταν το «ευρωπαϊκό σχέδιο» ήταν στην ακμή του, μόνο λίγοι οραματιστές είδαν την ανάγκη για τη συγκέντρωση περισσότερων εξουσιών. Αλλά η πτώση της παραγωγικότητας και η συρρίκνωση του εργατικού δυναμικού της Ευρώπης σηματοδοτούν τον ερχομό ακόμη πιο σκληρών καιρών και ενισχύουν την υπόθεση για μια ΕΕ που θα είναι πιο αποτελεσματική και πιο δημοκρατική.

Και αυτό είναι το πιο λεπτό ζήτημα από όλα. Πώς μπορεί η ΕΕ να μετατραπεί σε μια αποτελεσματική, λειτουργούσα δημοκρατία; Εμπόδια στον δρόμο είναι η κυριαρχία 28 χωρών με πολύ διαφορετικές πολιτικές κουλτούρες και μια σειρά από αντικρουόμενα εθνικά και περιφερειακά συμφέροντα. Δεν υπάρχουν προφανή μοντέλα για να ακολουθήσουμε.


Οι περισσότερες από τις εθνικές κυβερνήσεις της Ευρώπης, ανεξάρτητα από την πολιτική τους τοποθέτηση, έχουν από καιρό αντιταχθεί σε μια πιο σύγχρονη και δημοκρατική ΕΕ. Τώρα όμως πρέπει να επιλέξουν μεταξύ του να υπερκερασθούν από ευρωσκεπτικιστικά κόμματα τόσο στην Ακρα Αριστερά όσο και στην Ακρα Δεξιά ή να αντιμετωπίσουν αυτή την απειλή δημιουργώντας μια υπερεθνική δημοκρατία που θα μπορεί να ικανοποιήσει τις θεμιτές ανησυχίες των ψηφοφόρων.


Για να αναχαιτίσει την αυξανόμενη κριτική κατά της «Ευρώπης», η ΕΕ χρειάζεται μια δημόσια ανοιχτή συζήτηση με την κοινωνία των πολιτών, όχι μόνο με μια χούφτα από πολιτικούς εκπροσώπους. Η παραδοχή της πρέπει να είναι ότι η ΕΕ οδεύει προς τη διάλυση και ότι μόνο αν ανταποκριθεί περισσότερο στις ανάγκες και στις απαιτήσεις των πολιτών της Ευρώπης θα μπορέσει να αντιστρέψει αυτή την τάση.