Τα τελευταία τρία χρόνια, έχουν ειπωθεί και γραφεί τα πάντα για την κρίση της Ευρωζώνης. Έτσι λοιπόν όσοι συμμετέχουν σε μια τέτοια συζήτηση, κινδυνεύουν εξ ορισμού να επαναλάβουν θέματα μονότονα, ξαναειπωμένα και, ενδεχομένως, εξαντλημένα στο δημόσιο διάλογο.
Αναλαμβάνω, λοιπόν, το «ρίσκο» της σημερινής μου τοποθέτησης- όπως, φαντάζομαι, και οι συνομιλητές μου,- όχι επειδή πιστεύω πως έχω να πω κάτι πρωτότυπο, αλλά επειδή θεωρώ χρήσιμη μια συζήτηση για την ευρωπαϊκή προοπτική , έστω και με γνωστή επιχειρηματολογία.
Πιστεύω πως ο προβληματισμός για την κρίση, κυρίως από πολιτική σκοπιά, εστιάζεται σε πέντε άξονες που μπορούν να αποτελέσουν τη βάση για συζήτηση.
Πρώτος άξονας: Η παραδοχή πως η Ευρωζώνη δεν διέρχεται απλώς μια οικονομική κρίση, αλλά, κυρίως μια κρίση πολιτικού συντονισμού.
Η εντύπωση ότι η Ευρωζώνη αποτελεί ένα κακό παράδειγμα συσσώρευσης χρεών και ελλειμμάτων σε έναν κόσμο συνετής δημοσιονομικής διαχείρισης είναι απολύτως στρεβλή. Σήμερα, η Ευρωζώνη βρίσκεται σε καλύτερη δημοσιονομική κατάσταση, τόσο από τις ΗΠΑ όσο και από το σύνολο της υπόλοιπης Δύσης.
Σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, το 2010, το συνολικό δημόσιο έλλειμμα της Ευρωζώνης έφτασε το 6,3% του ΑΕΠ, ενώ αντίστοιχα εκείνο των ΗΠΑ ήταν 11,1%, της Ιαπωνίας 6,9% και της Βρετανίας 9,6%. Τον ίδιο χρόνο, το δημόσιο χρέος ως ποσοστό του ΑΕΠ, το 2010, ήταν ίσο με το 91,6% στο σύνολο της Ευρωζώνης, ενώ έφτασε στο 198,4% στην Ιαπωνία, έφτασε πλέον το 100% στις ΗΠΑ και 81,3% στην Βρετανία .
Με αυτά τα δεδομένα, θα αναρωτηθεί κανείς εύλογα γιατί οι αγορές πολιορκούν την Ευρωζώνη και όχι τις ΗΠΑ ή την Ιαπωνία ή τη Βρετανία. Αφενός, διότι πίσω από το δολάριο, το γιεν, τη στερλίνα υπάρχουν κράτη αποφασισμένα να στηρίξουν το νόμισμά τους. Αφετέρου, διότι πίσω από το χρέος των ΗΠΑ, της Ιαπωνίας, της Βρετανίας, υπάρχουν κεντρικές τράπεζες που εγγυώνται με τρόπο απόλυτο, αυτό το χρέος. Αντίθετα, πίσω από το ευρώ και το χρέος της Ευρωζώνης υπάρχουν 17 κράτη που διακρίνονται για τις διαφωνίες, την αμφιθυμία και τις ταλαντεύσεις τους. Το πρόβλημα της Ευρωζώνης, λοιπόν, δεν είναι στενά οικονομικό- δημοσιονομικό, είναι κυρίως πολιτικό. Πέρα από το ποσοστό κερδοσκοπίας, οι αγορές δοκιμάζουν σήμερα το επίπεδο πολιτικής ενότητας και συντονισμού της Ευρωζώνης. Σε αυτό το πλαίσιο, φερέγγυα Ευρωζώνη θα είναι εκείνη που εκτός από την οικονομική ένωση θα κάνει μεγάλα βήματα και προς την πολιτική.
Δεύτερος άξονας: Ο δρόμος της ευρωπαϊκής ενοποίησης είναι ο δρόμος των κρίσεων αλλά με πολιτική προτεραιότητα.
Σήμερα το αίτημα της επιτάχυνσης της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης προβάλλει επιτακτικά. Ωστόσο, η μέχρι τώρα ενοποιητική εμπειρία της Ευρώπης μας διδάσκει δυο πράγματα.
Πρώτον, ότι η ενοποίηση οικοδομείται μέσα από δυσκολίες και κρίσεις. Δεν υπάρχει ούτε ένα προδιαμορφωμένο σχέδιο ενοποίησης, ούτε ένας ολοκληρωμένος οδικός χάρτης. Κάτι τέτοιο προϋποθέτει την ύπαρξη σταθερών και ομοιογενών ηγετικών ομάδων, ενώ βρίσκεται έξω από τα πλαίσια πολιτικής ενοποίησης διαφορετικών εθνών. Έτσι, σήμερα η φράση του Ζαν Μονέ ότι «Η Ευρώπη θα φτιαχτεί μέσα από τις κρίσεις και ότι η Ευρώπη θα είναι το σύνολο στις απαντήσεις αυτές» παραμένει επίκαιρη, όσο ποτέ.
Δεύτερον, παρατηρούμε ότι η μέχρι σήμερα πορεία της ευρωπαϊκής ενοποίησης πηγαίνει από την οικονομία στην πολιτική. Αυτή η φορά πρέπει σήμερα ν’ αλλάξει. Η σύγχρονη συστημική κρίση του ευρωπαϊκού χώρου δεν μπορεί να διευθετηθεί μόνο οικονομικά. Απαιτεί πολιτική συνεννόηση και αντίστοιχες δεσμεύσεις και θεσμίσεις –γιατί μόνο αυτές μπορούν να εγγυηθούν ένα βιώσιμο μέλλον.
Τρίτος άξονας: Η απειλή ενός νέου πολιτικού σκηνικού για την ευρωπαική ενοποίηση.
Η κρίση του ευρωπαϊκού χρέους, πρόβλημα κατεξοχήν οικονομικό, τείνει να προσλάβει έντονα πολιτικά χαρακτηριστικά και να μετατραπεί σε κρίση της ευρωπαϊκής προοπτικής και, γενικότερα, κρίση της ευρωπαϊκής ιδέας. Το ευρωπαϊκό πολιτικό περιβάλλον έχει επιδεινωθεί σοβαρά, με αφορμή τις κλιμακούμενες αντιδράσεις των πλούσιων χωρών στη χρηματοδότηση της περιφέρειας, όπως η Ελλάδα, η Ιρλανδία και η Πορτογαλία.
Για παράδειγμα, ο ηγέτης του φινλανδικού εθνικιστικού κόμματος, που μπορεί να πάρει μια θέση στη νέα κυβέρνηση συμμαχίας της Φινλανδίας, δήλωσε ότι στις 16 Μαΐου οι υπουργοί Οικονομικών της ευρωζώνης θα εξετάσουν διαφορετικές λύσεις για τα προβλήματα της περιφέρειας. Οι τράπεζες, είπε, θα πρέπει να ενισχυθούν κεφαλαιακά από τις κυβερνήσεις, για να μπορούν να αντέξουν αναδιαρθρώσεις χρεών. Την ίδια ώρα, κορυφαίο κοινοβουλευτικό στέλεχος των Χριστιανοδημοκρατών στην Γερμανία δήλωνε ότι θα αναλάβει πρωτοβουλία για να απορριφθεί από τη Βουλή η συγκρότηση του μόνιμου μηχανισμού στήριξης το 2013. Επίσης, σημαντικό μέρος του κυβερνητικού συνασπισμού στην Γερμανία δηλώνει με κάθε ευκαιρία ότι η Ελλάδα είναι καλύτερα να προχωρήσει σε μια αναδιάρθρωση του χρέους, από το να εγκριθεί νέο δάνειο για το 2012.
Αυτό είναι το πραγματικό πολιτικό πλαίσιο στο οποίο καλείται να κινηθεί στο επόμενο διάστημα η Ευρωζώνη. Είναι η ύπαρξη ενός νέου ευρωσκεπτικισμού, με διαφορετικά χαρακτηριστικά στο Βορρά και στο Νότο. Ενός νέου ευρωσκεπτικισμού που τρέφεται από τις ατέλειες του ευρωπαϊκού εγχειρήματος -κοινό νόμισμα χωρίς οικονομική διακυβέρνηση και πολιτική ένωση- αλλά και από το υποχρεωτικό πλαίσιο στήριξης που επέβαλλε η δημοσιονομική κρίση στους πλεονασματικούς εταίρους.
Έτσι, οι λαοί του βορρά ζουν με το φόβο της υποθήκευσης της τους από τους υπερχρεωστικούς εταίρους και έτσι αναπτύσσεται το κρατικό κίνημα «Δεν πληρώνω». Ενώ αντίστοιχα, στις χώρες του νότου εμπεδώνεται η πεποίθηση ότι υπαίτιος της σημερινής τους δημοσιονομικής κρίσης είναι η ίδια η ένταξη στην ευρωζώνη, και μεγάλος ωφελημένος, η Γερμανία που εκμεταλλεύεται τις περιστάσεις για να επιβάλλει μια γερμανική Ευρώπη.
Τέταρτος άξονας: Η ανάγκη για μια Ανταγωνιστική αλλά και Πολιτική Ευρώπη.
Η Ενωμένη Ευρώπη δεν είναι απλώς μια Μεγάλη Ιδέα που στοχεύει στην επαναφορά της Γηραιάς Ηπείρου στο προσκήνιο . Είναι μια αναγκαιότητα για την παγκόσμια συνοχή και ισορροπία, είναι ουσιαστικός πόλος ρύθμισης των παγκόσμιων συγκρούσεων, αλλά και μια αναγκαιότητα για τους ίδιες τις ευρωπαϊκές κοινωνίες, στο βαθμό που επιτελεί τον παγκόσμιο ρόλο της και παράλληλα μετασχηματίζεται σε «Ευρώπη των Λαών».
Ωστόσο, η εξέλιξη ενός ευρωπαϊκού πολιτικού σκηνικού όπως τον περιέγραψα προηγουμένως, δημιουργεί το έδαφος για ευρύ πολιτικό χάσμα με εκτεταμένη λαϊκή στήριξη. Δεν μου αρέσουν οι ευθείες ιστορικές αναλογίες, αλλά δεν θα πρέπει να ξεχνάμε τα πολιτικά και κοινωνικά επακόλουθα της Μεγάλης Ύφεσης του 1929. Οι οικονομικές απαντήσεις δεν επαρκούν. Χρειάζονται πολιτικές λύσεις σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Στο ερώτημα: πολιτικοποίηση της διάσπασης (δύο ταχύτητες) ή πολιτικοποίηση της ενοποίησης ( πορεία σύγκλισης) η Ελλάδα δεν μπορεί να έχει δίλημμα. Η συνολική ενότητα της Ευρωζώνης αποτελεί προτεραιότητα μεγίστης σπουδαιότητας.
Σήμερα η Ευρωζώνη χρειάζεται ένα στρατηγικό συμβιβασμό, που να στηρίζεται τόσο στην αντιμετώπιση της ανευθυνότητας του ελλειμματικού Νότου όσο και στην προσγείωση της αλαζονείας του πλεονασματικού Βορά.
Αυτός ο συμβιβασμός θα αποτελέσει το Νέο Πλαίσιο για την ενδυνάμωση της Ευρωπαϊκής Ιδέας
Πέμπτος άξονας: Η ενίσχυση της ευρωπαϊκής συμμετοχής της Ελλάδας, με εθνική και πολιτική αυτογνωσία.
Η χώρα μας βρίσκεται σε μια ιστορική καμπή και οι προσπάθειες της θα κρίνουν τόσο την εθνική ανόρθωση, όσο και την σταθερότητα των σχέσεων της με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Κατά την γνώμη μου, για την Ελλάδα η επιτυχία απαιτεί την συνειδητοποίηση και πραγμάτωση δύο στρατηγικών προϋποθέσεων.
Η πρώτη, προϋπόθεση εθνικής τάξης, είναι να ορίσουμε τη σχέση ευθύνης και τα όρια των υποχρεώσεων μεταξύ Ελλάδας και Ευρωπαϊκής Ένωσης. Να ξεκαθαρίσουμε δηλαδή, ότι η κρίση της χώρας είναι δικό μας πρόβλημα, -πρόβλημα που δημιουργήσαμε και θρέψαμε με δικές μας άστοχες αντιλήψεις και πολιτικές. Και επειδή δεν θέλω να υπεκφεύγω: στο «εμείς» ανήκουν οι κάθε είδους ηγεσίες της χώρας, με πρωταρχική την ευθύνη του άρχοντος πολιτικού συστήματος. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, στο πλαίσιο την ενωσιακής αλληλεγγύης είχε και έχει την ευθύνη να μας στηρίξει να μην καταρρεύσουμε. Αυτό και το έκανε και θα συνεχίσει να το κάνει. Δεν θα μας λύσει όμως ολοκληρωτικά το πρόβλημα, γιατί μια τέτοια λύση περνά μόνο μέσα από εμάς και τις προσπάθειες μας. Με μια φράση, το κλειδί της λύσης είναι θέμα καθαρά εθνικής αυτογνωσίας και αυτονομίας.
Δεύτερη, η πολιτικής τάξης προϋπόθεση είναι η αναμόρφωση του πολιτικού συστήματος, η αλλαγή του κράτους. Είναι επιτακτική μια ουσιαστική και επιτυχημένη μεταρρύθμιση, καθώς οι πιο «γρήγορες», πιο «ανώδυνες» και τελικά πιο «φιλολαϊκές» εναλλακτικές είναι ο ασφαλέστερος δρόμος για να παραταθεί και να βαθύνει η κρίση. Για να γίνει επιτέλους παραγωγικός και για τη χώρα ο δημόσιος διάλογος, πρέπει να γίνεται με ειλικρίνεια, αντιδιχαστικό πνεύμα, με συναίνεση αλλά και με αποφασιστικότητα- και να επικεντρωθεί στην συνειδητοποίηση της εθνικής ευθύνης, στην προτεραιότητα της αυτόνομης προσπάθειας και στην πραγμάτωση του μεταρρυθμιστικού έργου.
