Το αντικείμενο της Ηθογραφίας στη λογοτεχνία είναι η πιστή και λεπτομερής απεικόνιση του ήθους, των εθίμων και του συνολικού τρόπου ζωής μιας κοινωνικής ομάδας ή περιοχής, συνήθως της υπαίθρου. Η Ηθογραφία υποβοηθείται -από τη στιγμή της ανάδυσής της- από τα ζωτικά ρεύματα του Ρεαλισμού: ρεύμα, που απεικονίζει την πραγματικότητα όπως είναι, χωρίς ρομαντισμό ή εξιδανίκευση και από το ρεύμα του Νατουραλισμού: που είναι μια πιο ακραία μορφή του Ρεαλισμού, η οποία χρησιμοποιεί την κληρονομικότητα και το περιβάλλον για να δείξει τους ανθρώπους, ως προϊόντα της φύσης και της κοινωνίας.
Ο Καρκαβίτσας ακολουθώντας το ρεύμα αυτό της Ηθογραφίας ζωγράφισε δεξιοτεχνικά τη νεοελληνική ζωή και έδωσε φωνή στην ψυχολογία και τα προβλήματα της ελληνικής υπαίθρου. Ασχολήθηκε με επιτυχία με όλα σχεδόν τα είδη του γραπτού λόγου: διηγήματα, μυθιστορήματα, ποίηση, μελέτες, χρονογραφήματα, ιστορικά σημειώματα, ιστορικά ανέκδοτα, παιδικά βιβλία. Έγραψε πλήθος άρθρων σε εφημερίδες και λογοτεχνικά περιοδικά της εποχής. Εξέδωσε την πρώτη διηγηματική Συλλογή του με τίτλο: «Διηγήματα» το 1892. Κορυφαία έργα του : α) το χαρακτηρισμένο ως μυθιστόρημα λόγω της αφηγηματικής πολυπλοκότητάς του : « ο Ζητιάνος» (1897)- ένα ορόσημο του Ρεαλισμού και της κοινωνικής κριτικής- με κεντρικό ήρωα τον Τζιριτόκωστα, έναν επαγγελματία ζητιάνο από την Ήπειρο, ο οποίος χρησιμοποιεί την πονηριά, τις δεισιδαιμονίες και την ανθρώπινη αφέλεια για να εξαπατήσει και να εκμεταλλευτεί τους χωρικούς και β)η Συλλογή του διηγημάτων : « τα Λόγια της πλώρης» (1899), έργο επίσης σταθμό, που ζωντανεύει τη θάλασσα και τη σκληρή ζωή των ανθρώπων της, των ναυτικών.
Ο Καρκαβίτσας είχε προσωπική πείρα της ζωής στη θάλασσα καθώς τον Σεπτέμβριο του 1892 διορίστηκε- ως υγειονομικός γιατρός- στο ατμόπλοιο «Αθηνά» της Πανελληνίου Ατμοπλοϊκής Εταιρείας, θέση που υπηρέτησε για τρία χρόνια. Οι εμπειρίες του -από αυτά τα τρία χρόνια συνεχών θαλασσινών ταξιδιών -καταγράφηκαν αρχικά στο ταξιδιωτικό ημερολόγιό του με τον τίτλο: « Σ΄ Ανατολή και Δύση» και στη συνέχεια τροφοδότησαν αυτή τη Συλλογή διηγημάτων του :«τα Λόγια της πλώρης».
Άρχισε το συγγραφικό του έργο στην καθαρεύουσα, αλλά από τη δεκαετία του 1890 και μετά την εγκατέλειψε για τη δημοτική, που συγκινούσε όλο και περισσότερα πνεύματα την εποχή εκείνη. Η δημοτική του Καρκαβίτσα είναι μια γλώσσα γεμάτη ενέργεια και παραστατικότητα, που αντλεί το συντακτικό και το λεξιλόγιό της κατευθείαν από τη λαϊκή ψυχή. Σύμφωνα με τον λογοτέχνη, κριτικό, δημοσιογράφο ,ποιητή και μεταφραστή Αντώνη Καραντώνη : « του Καρκαβίτσα η γλώσσα, λαϊκή, τραχιά, παραστατική, μυρίζει θυμάρι και βροντά σα νερό που κατρακυλάει από τα βράχια».
Οι τρεις άλλες Συλλογές διηγημάτων του-εκτός από «τα Λόγια της πλώρης»- είναι : «οι παλιές αγάπες»(1900) με ερωτικά και οικογενειακά θέματα, « διηγήματα για τα παληκάρια μας», μια Συλλογή έξι διηγημάτων- γραμμένων μεταξύ 1885 με 1887- που εκδόθηκε όμως το 1922 ,χρονιά που εκδόθηκε και η Συλλογή με τίτλο: «τα διηγήματα του Γυλιού»(1922), με την οποία εδραίωσε τη θέση του στην ελληνική πεζογραφία.
Ο τίτλος της τελευταίας Συλλογής: « διηγήματα του Γυλιού» οφείλεται στην ιδιότητα του Καρκαβίτσα και -ως στρατιωτικού γιατρού- (κατατάχθηκε τον Αύγουστο του 1896 στον Στρατό, ως μόνιμος στρατιωτικός γιατρός και πήρε και μέρος στους Βαλκανικούς Πολέμους 1912-1913). Ο «γυλιός» ήταν το σακίδιο που έφεραν οι στρατιώτες και οι αξιωματικοί στην πλάτη τους για να μεταφέρουν τα προσωπικά τους είδη. Ο συγγραφέας χρησιμοποίησε αυτή τη λέξη μεταφορικά, υποδηλώνοντας ότι κάποιες ιστορίες που περιλαμβάνονται στη Συλλογή αυτή είναι προϊόντα της στρατιωτικής του ζωής και των εμπειριών που συνέλεξε κατά τη διάρκεια της από διάφορα μέρη της Ελλάδας. Δε λείπουν βέβαια από τη Συλλογή και θέματα σχετικά από την ελληνική παράδοση και την κοινωνική πραγματικότητα της εποχής.
Στη Συλλογή αυτή : « διηγήματα του Γυλιού», ανάμεσα στα δεκαέξι της διηγήματα -γραμμένα μεταξύ 1885 με 1901 και κάποια μεταγραμμένα από τον ίδιο τον Καρκαβίτσα από την καθαρεύουσα στη δημοτική για να εκδοθούν το 1922 - ανήκει και το διήγημά του με τίτλο: «ΠΑΣΧΑ ΣΤΑ ΠΕΛΑΓΑ», με το οποίο το 1898 ο Καρκαβίτσας κέρδισε το πρώτο βραβείο στον διαγωνισμό διηγήματος της εφημερίδας : « Εστία».
Στο διήγημα αυτό: «ένα πλοίο ολοσκότεινο σκίζει τα νερά ζητώντας ανυπόμονα το λιμάνι του» μέσα σε μια ανταριασμένη- μη κατονομαζόμενη θάλασσα- πλησιάζοντας μεσάνυχτα του Μεγάλου Σαββάτου.
Και έξαφνα η καμπάνα της πλώρης του σημαίνει μεσάνυχτα: παντρεύοντας στην ουσία τον χτύπο του μεσονυχτίου με την ουράνια εξαγγελία : της «Ανάστασης του Χριστού» και το σκοτεινό πλοίο δια μαγείας «πλημμυρίζει από φως, θόρυβο, ζωή. Ανυπόμονα φεύγουν από τα χέρια του ναύκληρου τα πυροτεχνήματα και από εκείνη τη στιγμή το καράβι μεταβάλλεται σε ένα μεγάλο πολυκάντηλο, που φεύγει πάνω στα νερά σαν πυροτέχνημα».
«Η γέφυρά του στρώνεται με μια μεγάλη σημαία, που μοιάζει Άγια Τράπεζα. Ένα κανίστρι με κόκκινα αυγά και ένα με λαμπροκούλουρα επάνω. Ο πλοίαρχος σοβαρός με ένα κερί αναμμένο αρχίζει να ψάλλει το «Χριστός Ανέστη». Το πλήρωμα ξεσκούφωτοι και με τα κεριά στα χέρια ξαναλένε το τροπάρι ρυθμικά και με κατάνυξη: « Χριστός Ανέστη! Και του χρόνου στα σπίτια μας! ».
« Έπειτα περνούν ένας-ένας και παίρνουν από το χέρι του πλοίαρχου το κόκκινο αυγό και το λαμπροκούλουρο, αρχίζουν πάλι τις ευχές και τα φιλήματα και τραβούν στις θέσεις τους να φάνε τη μαγειρίτσα. Ζευγαρωτά στους διαδρόμους τσουγκρίζουν τ ’αυγά τους, γελούν, σπρώχνονται μεταξύ τους, τρώνε λαίμαργα, καλοχρονίζονται σοβαρά και κοροϊδευτικά». Έχουν ξεχάσει εντελώς ότι βρίσκονται στη μέση ενός τρικυμιώδους πουθενά, έτοιμου να τους καταπιεί!
Οι ναυτικοί του διηγήματος αποκομμένοι από τις οικογένειές τους, μακριά από την ασφάλεια και βεβαιότητα της στεριάς μετατρέπουν το πλοίο τους σε Ναό και βιώνουν μέσα σε αυτόν την Αναστάσιμη μυσταγωγία! Με νοσταλγία περισσή μεταφέρουν πάνω στο πλοίο τους τη μαγική, λαμπριάτικη- την τόσο με ελληνικά χρώματα τονισμένη -ατμόσφαιρα ,τα ακριβά πολύτιμα έθιμα του τόπου τους ! Τροφοδοτημένοι με θρησκευτική ενάργεια και την αδάμαστη Αναστάσιμη Πίστη τους διαλαλούν το ζωοποιό « Χριστός Ανέστη» προς κάθε κατεύθυνση της αγριεμένης θάλασσας, που νιώθουν τώρα ότι δεν μπορεί να τους απειλεί πια! Κυριαρχεί απόλυτα πάνω της το Αναστάσιμο Φως!
Διατρανώνουν με τον πιο εύγλωττο τρόπο τον αδιάρρηκτο δεσμό του Έλληνα θαλασσινού με την Παράδοση και την Πίστη στον Χριστό και τους Αγίους, που επικαλούνται αδιάλειπτα στις δύσκολες στιγμές τους.
Με το διαχρονικό του αυτό αριστούργημα ο Καρκαβίτσας -που αποτελεί και μία από τις πιο αυθεντικές καταγραφές της ναυτικής μας κληρονομιάς-καταφέρνει να αναδείξει ότι με τον Έλληνα ναυτικό οι αδιάψευστες ελληνικές παρακαταθήκες μπορούν να ταξιδεύουν ανόθευτες σε όλα τα μήκη και πλάτη της γης και ότι
η Ανάσταση είναι πρώτιστα μια εσωτερική Νίκη του ανθρώπου απέναντι σε κάθε δυσκολία και πρόβλημα της ζωής, ακόμα και μια Νίκη επί των στοιχείων της Φύσης, καθώς δυναμώνει τις ψυχικές αντιστάσεις του ανθρώπου ώστε να μην τα φοβάται πια! Μία Νίκη της ζωής και της ελπίδας πάνω στον κάθε είδους φόβο και την κάθε είδους φθορά!
-Χριστός Ανέστη καπετάνιε!
-Αληθινός ο Κύριος παιδιά μου!
